Sınav salonundasın, önünde Paper 2 kitapçığı, karşına şu tarz bir soru çıkıyor:
“To what extent did nationalism contribute to the formation of new states in the twentieth century?”
Günlük hayatta milliyetçilik deyince aklına belki sosyal medyada tartışmalar, siyasi mitingler ya da derbi maçlar geliyor. Ancak IB History’de milliyetçilik (nationalism) bundan çok daha teknik, teorik ve tarihsel bir kavram, üstelik Paper 2, Paper 3, Internal Assessment ve Extended Essay sorularında sık sık karşına çıkıyor.
Bu rehberde milliyetçilik nedir, nation ve nation-state tam olarak ne demek, sovereignty ve self-determination kavramları nasıl işliyor, milliyetçilik türleri neler ve bütün bunlar state formation ile nasıl birleşiyor, bunları sade ama akademik olarak güvenilir bir dille toparlayacağız.
IB History bağlamında kullanabileceğin kısa ama işlevsel bir tanım şöyle olabilir:
Milliyetçilik (nationalism), bir nationın (millet/ulusun) ortak kimliğe sahip olduğunu, ortak çıkarları olduğunu ve bu çıkarları savunmak için genellikle kendi devletine (nation-state) veya en azından güçlü siyasal özerkliğe sahip olması gerektiğini savunan ideolojidir.
Bu tanımın içinde üç önemli parça var:
IB essay’lerinde bu tanımı giriş paragrafında açıkça yazman, ardından da örneklerinle içini doldurman, hem clarity hem de Grade Boundary açısından sana ciddi avantaj sağlar.
Patriotism (vatanseverlik) ile nationalism (milliyetçilik) aynı şey değildir. Patriotism daha çok kendi ülkesini sevme, vergisini ödeme, kurallara saygı duyma gibi günlük sadakat davranışları ile ilgilidir. Nationalism ise bu sevgiye ideolojik bir çerçeve ekler, “biz tek ve özel bir ulusuz, kendi kaderimizi kendimiz belirlemeliyiz, gerekirse yeni bir devlet kurmalıyız” gibi daha siyasi ve programlı hedefler içerir.
Nation (ulus/millet), aynı dil, benzer kültür, ortak tarih anlatıları, bazen ortak din ve mitler etrafında kendini “biz” olarak hisseden topluluktur. Bu “biz” duygusu, her zaman gerçek biyolojik akrabalığa dayanmaz, daha çok paylaşılan hikâyeler, semboller ve hatıralar üzerinden kurulur.
Nation-state (ulus-devlet), siyasi sınırları mümkün olduğunca tek bir nation ile örtüşen devlet modelidir. Yani devlet vatandaşlarını aynı ulusun üyeleri olarak görür, eğitim sistemi, zorunlu askerlik, resmi dil gibi araçlarla bu ortak ulusal kimliği güçlendirmeye çalışır.
Max Weber, devleti “belli bir toprak parçası üzerinde meşru fiziksel şiddet tekeline sahip kurum” olarak tanımlar. Nation-state bu “meşru şiddet tekeli”ni, belirli bir ulusun adına ve çıkarı için kullanan özel bir devlet tipidir. Bu yüzden IB History essays içinde nation ve nation-state kavramlarını girişte net tanımlamak, analizinin geri kalanını çok daha temiz ve takip edilebilir hale getirir.
Sovereignty (egemenlik), bir devletin kendi sınırları içinde en yüksek otorite olması, yani başka bir devlete hesap vermeden yasa yapabilmesi ve uygulayabilmesi anlamına gelir. Modern ulus-devletlerde bu egemenliğin kaynağının “millet” olduğu söylenir.
Self-determination (kendi kaderini tayin hakkı), bir peopleın veya nationın kendi siyasi statüsünü belirleme, isterse bağımsız devlet kurma, isterse başka bir yapıya katılma hakkıdır. Princeton’un hazırladığı ayrıntılı bir giriş metninde bu hakkın farklı anlamlarını görebilirsin, örneğin Self-Determination maddesi bu konuda oldukça kullanışlıdır.
Woodrow Wilson, Birinci Dünya Savaşı sonrasında self-determination fikrini güçlü bir şekilde savundu ve bu fikir, 20. yüzyıl boyunca hem Avrupa’da imparatorlukların dağılmasında hem de Asya ve Afrika’daki decolonization süreçlerinde büyük rol oynadı. IB sınavlarında self-determination’ı sadece romantik bir özgürlük fikri olarak değil, aynı zamanda sınırların değişmesine, yeni devletlerin ortaya çıkmasına ve bazen çatışmalara yol açan siyasi bir ilke olarak tartışman beklenir.
Günlük hayatta milliyetçilik sanki “insanlık tarihi kadar eski” bir duygu gibi anlatılır, fakat tarihçilerin büyük çoğunluğu milliyetçiliği modern çağın, özellikle de 18. ve 19. yüzyılların ürünü olan bir ideoloji olarak görür.
Benedict Anderson, Imagined Communities kitabında, ulusları (nations) yüz yüze tanışmamış milyonlarca insanın hayal gücünde kurduğu “tasarlanmış topluluklar” olarak tanımlar. Eric Hobsbawm ise, ulus inşasında kullanılan pek çok ritüel ve sembolü “invention of tradition”, yani sonradan icat edilmiş gelenekler olarak yorumlar. Bu iki yaklaşım, IB History içinde milliyetçiliği doğal ve değişmez değil, tarihsel olarak inşa edilmiş bir kimlik projesi gibi görmeyi kolaylaştırır.
Machiavelli, Hobbes, Locke ve Rousseau gibi düşünürler, modern state ve sovereignty anlayışının temelini attılar. Hepsi farklı noktalarda dursa da, ortak bir fikir geliştirdiler: siyasi iktidar sadece Tanrıdan ya da hanedan soyundan gelmez, halkın rızası ile meşrulaşır.
Social contract (toplum sözleşmesi) fikri, bireylerin güvenlik ve düzen karşılığında bazı özgürlüklerinden vazgeçip devlete yetki devretmesi anlamına gelir. Bu düşünce, “kralın kişisel mülkü” gibi görülen dynastic empires yerine, halkın ortak iradesini temsil eden nation-state modelini daha meşru gösterdi ve milliyetçi hareketlere teorik zemin sağladı.
French Revolution (1789), sovereignty kavramını kraldan alıp “the people”, yani halka ve nation kavramına bağladı. “Liberty, equality, fraternity” sloganındaki fraternity (kardeşlik), yurttaşların birbirini aynı ulusun üyeleri olarak görmesi fikrini güçlendirdi.
Bu devrim sırasında ortaya çıkan kitle seferberliği ve “vatandaş ordusu” anlayışı, milliyetçiliğin askeri ve siyasi gücünü gösterdi. Napoleonic Wars döneminde bu fikirler Avrupa’ya yayıldı, bazı bölgelerde unification (Almanya ve İtalya gibi), bazı yerlerde ise resistance nationalism, yani Fransız işgaline karşı ulusal direniş hareketleri doğurdu. Bu dinamik, IB essays içinde milliyetçiliğin hem yayılmacı hem de direnişçi yüzünü göstermek için ideal bir örnek sunar.
German Unification sürecinde Bismarck, ortak dil ve kültür vurgusunu kullanırken, aynı zamanda Realpolitik ile savaş ve diplomasi araçlarını ustaca bir araya getirdi. 1871’de Almanya’nın birleşmesi, milliyetçiliğin parçalı prenslikleri tek bir nation-state altında toplama gücünü açık şekilde gösterdi.
Italian Unification (Risorgimento) da benzer biçimde ortak tarih, kahramanlar ve semboller üzerinden anlatıldı. Bu örnekler, milliyetçiliğin sadece duygu değil, çok somut state formation süreçleri ile bağlantılı bir ideoloji olduğunu gösterdiği için IB History Paper 2 ve Paper 3 sorularında sık sık karşına çıkar.
Essay planı yaparken milliyetçiliği türlerine ayırmak, hem yapıyı temizler hem de comparative analysis için sana alan açar. En çok işine yarayacak kategoriler: civic nationalism, ethnic nationalism, cultural nationalism ve economic nationalism.
Aşağıdaki tablo, bu türleri hızlıca gözden geçirmek için pratik bir özet sunar:
| Tür | Ana ölçüt | Örnek (kısaca) | IB’de nasıl işine yarar |
|---|---|---|---|
| Civic nationalism | Vatandaşlık ve siyasi değerler | Modern ABD, Third Republic France | Liberal demokrasi ve inclusive modeller için |
| Ethnic nationalism | Soy bağı ve etnik köken | 19. yy bazı German hareketleri | Azınlık çatışmaları ve ayrılıkçılık analizinde |
| Cultural nationalism | Dil, kültür, gelenek | Pan-Slavism, Gaelic revival | Kimlik inşası ve kültürel diriliş örneklerinde |
| Economic nationalism | Ulusal ekonomi ve korumacılık | Gümrük duvarları, yerli sanayi | Devlet politikalarını ve krizleri açıklarken |
Civic nationalism, ulusu tanımlarken etnik kökenden çok ortak vatandaşlık, shared political values ve constitution gibi unsurlara odaklanır. “Bu ulusun üyesi olmak için doğru soyad değil, doğru değerlere bağlılık yeterlidir” mantığı ön plandadır.
Third Republic France veya modern ABD, farklı derecelerde de olsa bu modele örnek verilebilir. IB History’de civic nationalism genelde daha inclusive ve liberal demokrasi ile uyumlu bir model olarak tartışılır, fakat patriotism ile tamamen aynı da değildir; çünkü civic nationalism açık bir ideolojik proje ve çoğu zaman state-building süreci ile iç içe ilerler.
Ethnic nationalism, ulusu soy bağı, ortak ata ve etnik köken üzerinden tanımlar. “Kim gerçekten bu ulusa aittir?” sorusunun cevabı, genellikle kan bağı ve atalar üzerinden verilir. Bu yaklaşım, azınlıkların dışlanmasına çok açık bir zemin yaratabilir.
Cultural nationalism ise daha çok dil, edebiyat, folklor, müzik, anıtlar ve kültürel miras üzerinden ulusal kimlik kurmaya çalışır. 19. yüzyıl German romantic nationalism, bazı Eastern Europe hareketleri ve Pan-Slavism gibi örnekler, ethnic ve cultural nationalism’in iç içe geçtiği durumları gösterir. IB essays içinde bu türleri tartışırken “who belongs to the nation?” sorusuna verilen farklı cevapların, hem kimlik politikası hem de potansiyel çatışma riski yarattığını gösterirsen, analiz seviyesi belirgin şekilde yükselir.
Economic nationalism, devletin “national interest” adına piyasaya aktif şekilde müdahale etmesini, yerli sanayiyi korumasını, gümrük duvarları ve protectionism uygulamasını savunur. Tarihsel kökleri merkantilizme kadar uzanır, ancak modern dönemde de ticaret savaşları ve sanayi politikalarında kendini gösterir.
Harvard ve Berkeley gibi üniversitelerin nation-building ve ekonomi politikaları üzerine yayınları, ekonomik milliyetçiliğin devlet inşası ile nasıl bağlantı kurduğunu anlamak için yararlıdır; örneğin Nation-building başlıklı çalışma bu bağlamda ilgi çekici bir tartışma sunar. IB History essays yazarken economic nationalism’i, diğer milliyetçilik türleriyle birlikte çalışan bir güç olarak göstermek, daha dengeli bir argüman kurmana yardımcı olur.
IB syllabus içinde “Ideology and State Formation” başlığı altında milliyetçilik, hem yeni devlet kuran hem de mevcut devletleri güçlendiren bir ideoloji olarak karşına çıkar. Unification hareketleri (Germany, Italy, Japan Meiji), secession ve independence örnekleri (Indian Independence, Balkan states, African decolonization) ve imparatorlukların çöküşü (Ottoman, Austro-Hungarian) bu temanın ana laboratuvar alanlarıdır.
Benedict Anderson’ın imagined communities fikri ve Hobsbawm’ın invention of tradition yaklaşımı, bu örneklerde devletlerin ulusal kimlik inşa etmek için nasıl hikâyeler, semboller ve kurumlar ürettiğini açıklamada özellikle işine yarar.
Germany ve Italy unification süreçlerinde milliyetçilik, çok sayıda küçük prenslik ve krallığı tek bir central authority altında toplamak için güçlü bir meşruiyet aracı sağladı. “Aynı dili konuşuyoruz, aynı tarihe sahibiz, o halde aynı devlette birleşmeliyiz” argümanı siyasetin merkezine yerleşti.
Japan’daki Meiji Restorasyonu da benzer bir şekilde centralization, modern bureaucracy ve compulsory education politikaları kullanarak ulusal kimliği güçlendirdi. Bu örneklerde milliyetçilik, hem yukarıdan gelen devlet politikaları hem de aşağıdan gelen toplumsal taleplerle beslenen çift yönlü bir süreç olarak görülebilir.
Indian Independence Movement, Pan-Africanism ve Güneydoğu Asya’daki anti-colonial hareketler, milliyetçiliğin özgürleştirici yüzünü gösteren klasik örneklerdir. Self-determination ilkesi, Birinci ve İkinci Dünya Savaşı sonrasında sömürgelerdeki elitler ve kitleler için güçlü bir referans noktası haline geldi.
Cornell Law School’un hazırladığı self determination (international law) maddesi, bu ilkenin uluslararası hukuk içindeki yerini anlamak için iyi bir başlangıç noktasıdır. IB essays yazarken, milliyetçiliğin hem bağımsızlık ve decolonization süreçlerinde özgürlük talebi yarattığını, hem de yeni devletlerde azınlık sorunları doğurduğunu gösterirsen, güçlü bir balanced argument kurmuş olursun.
Ethnic nationalism bağlamında bazı devletler, azınlıkları “gerçek ulusun” parçası olarak görmek istememiş, assimilation politikaları, population transfers ve bazı uç durumlarda ethnic cleansing gibi çok ağır uygulamalara başvurmuştur. Burada önemli olan, IB History’de taraf tutmadan, analitik ve kanıta dayalı bir dil kullanmaktır.
Örneğin Balkanlar, Kafkasya veya Orta Avrupa’daki milliyetçi projeler, çoğu zaman bir grubun güvenlik ve kimlik arayışı için olumlu görülürken, diğer gruplar için baskı ve dışlanma anlamına gelmiştir. IB değerlendirmelerinde milliyetçiliği hem constructive (devlet kurma, kimlik inşası, demokratikleşme) hem de destructive (çatışma, soykırım, zorunlu göç) sonuçlarıyla birlikte analiz etmek, üst düzey Grade Boundary bandına yaklaşmanın ana yollarından biridir.
Milliyetçilik teması, Paper 1 kaynak sorularında, Paper 2 tematik sorularda ve Paper 3 bölgesel derinlik sorularında karşına çıkabilir. Bu yüzden kavramları netleştirmek, hem zaman kazandırır hem de yazdığın her paragrafı daha güçlü kılar.
IB History resmi kılavuzuna da göz atmak faydalı olur; örneğin CUNY üzerinden ulaşılabilen History guide (IB History syllabus) dokümanı, öğrenme hedeflerini ve değerlendirme ölçütlerini detaylı anlatır.
Bir IB History essay girişinde, en az üç temel kavramı net şekilde tanımlamaya çalış: nationalism, nation-state ve sovereignty. Her biri için kısa, tartışmaya açık ve sınavda hatırlaması kolay tanımlar yazmak, essay’in geri kalanına temiz bir çerçeve sağlar.
Body paragraflarında farklı milliyetçilik türlerini, farklı coğrafyalar ve dönemler üzerinden karşılaştırmalı biçimde kullanabilirsin. Örneğin bir paragrafta 19. yüzyıl German ethnic nationalism ile 20. yüzyıl Indian civic/cultural nationalism’i karşılaştırmak, hem sintez becerini hem de kavram hâkimiyetini gösterir. Karşı argüman (counter-argument) bölümünde ise ekonomik faktörler, religion veya leadership gibi nationalism dışı unsurların da state formation sürecini etkilediğini tartışman beklenir.
Internal Assessment ve Extended Essay konularında, hem dar hem de derinlemesine incelenebilir research question’lar seçmek çok önemlidir. Örneğin:
Benzer çalışmaların nasıl kurulduğunu görmek için, açık erişimli akademik metinlerden yararlanabilirsin. Örneğin nationalism kuramı üstüne yazılmış “For a Theory of Nationalism” başlıklı makale, kavramsal çerçeve oluştururken ufuk açıcı olabilir. Ayrıca IB History bağlamında yazılmış bir Extended Essay örneğini incelemek istersen, “IB History Extended Essay: Why and to what extent did the Young Turks cause the Armenian Genocide in 1915?” çalışması, kaynak kullanımı ve argüman kurma açısından iyi bir model sunar.
Araştırma yaparken .edu uzantılı üniversite siteleri, dijital kütüphaneler ve dergi arşivleri (örneğin JSTOR’a okul üzerinden erişim) sana hem güvenilir secondary sources hem de ilginç primary sources sağlayacaktır. Konuyu çok geniş tutmamaya, belirli bir dönem, bölge ve temaya odaklanmaya dikkat edersen, analizinin yüzeysel kalma riskini ciddi biçimde azaltırsın.
Milliyetçilik, sadece “ülkemizi seviyoruz” duygusundan ibaret değil, modern world history’yi baştan sona şekillendirmiş güçlü bir ideoloji. Nation, nation-state, sovereignty, civic ve ethnic nationalism, state formation ve decolonization gibi kavramlar, IB History boyunca tekrar tekrar karşına çıkacak ve her seferinde senden net tanımlar ve dengeli analiz isteyecek.
Bu rehberde gördüğün gibi, nationalism kavramını iyi kavradığında, hem German ve Italian unification gibi klasik örnekleri hem de Indian Independence veya African decolonization gibi 20. yüzyıl süreçlerini aynı teorik çerçeve içinde tartışabilirsin. Bundan sonraki adım, kendi Internal Assessment ya da Extended Essay konun üzerinde düşünmek ve .edu uzantılı güvenilir akademik kaynaklarla bu konuyu derinleştirmek olabilir.
Son olarak, kavramları açık tanımlayan, argüman ve karşı argümanı dengeli kuran, örnekleri bilinçli seçen bir IB History öğrencisi için yüksek Grade Boundary seviyelerine çıkmak çok daha ulaşılabilir bir hedef haline gelir. Şimdi notlarını eline al, milliyetçilik başlığını kendi kelimelerinle yeniden yaz ve bir sonraki essay denemesinde bu çerçeveyi test et.
Bir ormanın kesilmesine “evet” ya da “hayır” demek kolay görünebilir, ama IB Environmental Systems and Societies (ESS) içinde önemli olan kararın kendisi değil, neden o
Bir nehri kirleten fabrikanın bacası sadece duman mı çıkarır, yoksa görünmeyen bir fatura da mı üretir? IB ESS’de environmental economics, tam olarak bu görünmeyen faturayı
Bir nehre atılan atık, bir gecede balıkları öldürebilir, ama o atığın durması çoğu zaman aylar, hatta yıllar alır. Çünkü çevre sorunları sadece “bilim” sorusu değil,
Şehirde yürürken burnuna egzoz kokusu geliyor, ufuk çizgisi gri bir perdeyle kapanıyor, bazen de gözlerin yanıyor; bunların hepsi urban air pollution dediğimiz konunun günlük hayattaki
Şehir dediğimiz yer, sadece binalar ve yollardan ibaret değil, büyük bir canlı organizma gibi sürekli besleniyor, büyüyor, ısınıyor, kirleniyor, bazen de kendini onarmaya çalışıyor. IB
IB ESS Topic 8.1 Human populations, insan nüfusunun nasıl değiştiğini, bu değişimin nedenlerini ve çevre üzerindeki etkilerini net bir sistem mantığıyla açıklar. Nüfusu bir “depo”
Bir gün marketten eve dönüyorsun, mutfak tezgahına koyduğun paketli ürünlerin çoğu, aslında üründen çok ambalaj gibi görünüyor. Üstüne bir de dolabın arkasında unutulan yoğurt, birkaç
Evde ışığı açtığında, kışın kombiyi çalıştırdığında ya da otobüse bindiğinde aslında aynı soruyla karşılaşıyorsun, bu enerjiyi hangi kaynaktan üretiyoruz ve bunun bedelini kim ödüyor? IB
Bir musluğu açtığında akan su, markette aldığın ekmek, kışın ısınmak için yaktığın yakıt, hatta telefonunun içindeki metal parçalar; hepsi natural resources (doğal kaynaklar) denen büyük
Gökyüzüne baktığında tek bir “hava” var gibi görünür, ama aslında atmosfer kat kat bir yapı gibidir ve her katın görevi farklıdır. IB Environmental Systems and