IB ESS öğrencisiysen, şu an kafanda muhtemelen aynı soru dönüyor: “İçeriği çalışıyorum ama sınavda niye bu kadar puan kaçırıyorum?” Çoğu zaman sorun bilgi eksikliği değil, command term sorunu.
2026 first assessment ile yeni ESS syllabus devreye giriyor ve komut terimleri, yani sorudaki “Define, Explain, Evaluate” gibi ifadeler, notlarını ve Grade Boundary çizgisini çok net etkiliyor. Komut terimini yanlış okumak, bilgisi gayet iyi olan öğrencilerin bile yarım puan değil, tam puanlar kaybetmesine yol açabiliyor.
Bu yazı tam burada devreye giriyor: IB ESS 2026 sınavlarında en sık karşına çıkacak command term’leri, bu terimlerin senden ne istediğini ve her biri için kullanabileceğin pratik cevap stratejilerini, sade ve uygulanabilir bir dille toplayacağız. Amaç, bir sonraki mock veya gerçek sınavda soruyu görür görmez “Bu tam olarak nasıl cevaplanmalı?” sorusunu netleştirmek.
Photo by Mikhail Nilov
Sorudaki içerik kısmı sana “ne” hakkında konuşacağını söyler. Komut terimi ise “nasıl cevaplayacaksın” sorusunun cevabıdır. Bu yüzden komut terimi, sorunun beyni ya da talimat kısmı gibi düşünülebilir.
Örneğin:
Aynı konu, mesela climate change, farklı command term’lerle bambaşka cevap yapıları gerektirir. İçeriği bilmek tek başına yetmez, o içeriği komut teriminin istediği biçimde sunmadığında, examiner cevabını “eksik” görür ve puan kırar.
Kısaca:
Yeni IB ESS syllabus (2024’te öğretime başlayıp 2026’da first assessment ile sınanan) soru tarzlarını biraz daha netleştiriyor. Özellikle:
Birçok lise ve üniversite, öğrencilerden beklenen düşünme becerilerini “program of studies” ya da curriculum guide belgelerinde açıkça yazar. Örneğin South Eugene High School curriculum guide içinde de benzer akademik beklentiler tanımlanır. IB, bunu command term listeleriyle çok net yapıyor; sen bu dili ne kadar iyi okursan, ESS’de o kadar rahat ilerlersin.
Yeni syllabus’a ve örnek sınavlara bakıldığında, ESS’te iki ana grup öne çıkıyor:
“Analyse, Justify, Predict, Distinguish” gibi terimler de karşına çıkabilir ama sınavda toplam soru sayısının büyük kısmını aşağıdaki çekirdek grup oluşturur.
Bu dört terim genelde Paper 1 içinde, ama bazen Paper 2’de de görülür. Puanları az gibi görünür ama toplamda Grade Boundary farkı yaratır.
Define
Identify
Outline
Describe
Explain
Explain gördüğünde aklından “neden ve nasıl” kelimeleri geçmeli. Sadece olanı söylemek yetmez, sebep ve mekanizmayı göstermen gerekir.
Güçlü bir Explain cevabında genelde:
yer alır.
Örnek akış (sera etkisi için):
“Artan greenhouse gas konsantrasyonu, daha fazla uzun dalga radyasyonun atmosferde tutulmasına yol açar, bu da global average temperature değerlerinde artışa neden olur.”
Describe and explain
Bu komut ESS’te, özellikle Paper 1 case study sorularında çok sevilir. Aslında iki iş ister:
Kendi kafanda “önce tabloyu sesli okurum, sonra nedenlerini yazarım” gibi bir çerçeve kurmak, bu sorularda puan kaybını azaltır.
“Compare” sadece “benzerlik” demek değildir. Çoğu zaman hem benzerlik hem farklılık beklenir, ama “Compare and contrast” ile karıştırmamak gerekir.
İyi bir Compare cevabı:
ESS’te sık gelen konular:
Kendi cevabını yazarken, zihninde küçük bir iki sütunlu tablo varmış gibi düşünebilirsin. Örneğin: “Solar power, operation sırasında low emissions üretirken, coal-based energy yüksek CO2 emissions ile ilişkilidir.”
Bu üç komut, özellikle Paper 2 uzun cevapların kalbinde yer alır. Yüksek band notlar için kilit rol oynarlar.
Discuss
Discuss, dengeli bir tartışma ister. Genelde:
beklenir. Cevabın boyunca hem olumlu hem olumsuz noktaları, gerçekçi ESS örnekleriyle desteklemen gerekir.
Evaluate
Evaluate, kanıta dayalı bir hüküm verme işidir. Senden beklenen:
olur. Örneğin bir plastic bag ban politikasını değerlendirirken, çevresel faydaları, ekonomik etkileri ve sosyal kabulü tartışır, sonra “Overall, this policy is effective but only when combined with…” gibi açık bir kanaat eklersin.
Bu tarz değerlendirme düşüncesi, üniversite seviyesinde de önemli görülür. Örneğin çevre ve sürdürülebilirlik üzerine akademik metinlerde, Princeton University’nin sistemik risk ve sustainability makalesi gibi kaynaklarda da benzer Evaluate tarzı analizler bulursun.
Suggest
Suggest, sadece “aklına geleni yaz” değildir. Mantıklı, gerçekçi, ESS bilgisini kullanan öneriler ister. Önerin:
olmalıdır. Örneğin bir şehirde air pollution azaltmak için “ban all cars” yazmak zayıf bir Suggest cevabıdır, ama “improve public transport network and introduce congestion charges in the city center” gibi bir öneri, daha gerçekçi ve IB tarzına uygundur.
Bu bölümde, sınavda kullanabileceğin mini şablonlara odaklanalım. Amaç, soruyu okur okumaz otomatik bir cevap yapısı kurabilmen.
Bu sorular genelde 1–2 puanlık olur ve zaman tuzağına dönüşmemelidir. Bilinçli şekilde kısa tutman gerekir.
Kendi kendine küçük süre hedefleri koyabilirsin:
Bu sayede fazla zaman harcamaz, daha yüksek puanlı Discuss veya Evaluate sorularına yer açarsın.
Describe ve Explain, benzer görünse de farklı işler ister.
Describe için kendine şu soruları sor:
Örneğin bir population growth grafiği verdiğinde, “From 2000 to 2020, the population increased steadily from X to Y, with the fastest growth between 2010 and 2015.” tarzında, net ve ölçülebilir ifadeler kullan.
Explain için üçlü yapı çok iş görür: sebep, süreç, sonuç.
Basit şablon:
Örneğin eutrophication için:
“Excess use of fertilizers in agriculture increases nitrate and phosphate levels in runoff, this leads to algal blooms in lakes, and as a result, oxygen levels decrease and fish may die.”
Bu tarz üçlü yapıları ESA, greenhouse effect, deforestation gibi her üniteye uygulayıp küçük bir pratik listesi hazırlarsan, sınavda cümle kurmak çok daha kolay olur.
Uzun cevaplarda başarının sırrı içerikten çok yapıdadır. Basit ama etkili bir plan:
Discuss için:
Evaluate için:
Bu yapı sadece IB’de değil, üniversite yazılarında da kullanışlıdır. Örneğin birçok üniversitenin science education course catalog metinlerinde, değerlendirme ve kanıt odaklı yazımın önemini görürsün; Montana State University MSSE Course Catalog buna iyi bir örnektir.
Zaman yönetimini komut terimlerine göre yapmak, sınav kaygısını ciddi biçimde azaltır.
Kabaca bir yaklaşım:
Önce soruyu oku, komut terimlerini renkli kalemle ya da altını çizerek işaretle. Ardından, özellikle Paper 2’de, her Discuss veya Evaluate sorusu için 1–2 dakikalık mini plan yap. Madde madde argümanlarını yaz, sonra paragraf haline getir.
Birçok üniversite, akademik catalog dokümanlarında öğrencilerden beklenen çalışma yükü ve zaman planlamasını anlatır; Central Maine Community College academic catalog gibi kaynaklara bakmak, uzun yazılı görevler için plan yapma fikrini güçlendirir.
Teoriyi okudun; şimdi bunu günlük çalışmana nasıl dönüştüreceksin, oraya bakalım.
Basit bir Word dosyası, Notion sayfası ya da defter sayfası aç. Aşağıdaki sütunları yaz:
Zaman içinde bu dosya, kişisel “ESS command term rehberi”ne dönüşür. Sınavdan önce hızlı tekrar için, hatta IA yazarken giriş, results, conclusion kısımlarında hangi tür cümleler kullanacağını hatırlamak için çok işe yarar.
İstersen, bazı command term örneklerini çevre bilimi içerikli açık ders materyallerinden de besleyebilirsin; örneğin MIT OpenCourseWare üzerindeki environmental science dersleri, bilimsel açıklama ve değerlendirme cümlelerini görmen için iyi bir kaynak olur.
Elindeki tüm geçmiş ESS sınav sorularını ya da öğretmeninin verdiği mock soruları al ve bu kez sadece komut terimlerine odaklan.
Sonra, hepsini çözmeye çalışma. Her gün sadece birkaç sorunun:
yazarak mini antrenman yap. Böylece hem zaman kaybetmezsin hem de her command term için otomatik yazma refleksi kazanırsın.
Araştırma yaparken dış kaynak kullanman gerekirse, özellikle command term ve exam strategy gibi konularda .edu uzantılı güvenilir site ve syllabus’lara bakmak daha sağlıklı olur. Örneğin birçok üniversitenin catalog dökümanları, assignment beklentilerini çok açık anlatır; Iowa State University catalog buna iyi bir örnektir.
Internal Assessment ve Extended Essay yazarken de aslında aynı düşünme kaslarını çalıştırırsın.
Bu bağlantıyı kurduğunda, sınav ve yazılı çalışmalar ayrı dünyalarmış gibi gelmez. IA üzerinde çalışırken her bölümde hangi command term’in mantığını kullandığını düşünmek, ESS düşünme biçimini beyninde kalıcı hale getirir.
Sene sonunda notuna bakan examiner için, sadece hangi kavramları bildiğin değil, bunları komut terimlerinin istediği derinlikte yazıp yazmadığın da önemlidir. İçerik bilgin sağlam olsa bile, Define, Describe, Explain, Compare, Discuss, Evaluate, Suggest gibi sık gelen command term’leri yanlış anlamak, Grade Boundary çizgisinin altında kalmana neden olabilir.
Bugünden itibaren küçük ama net bir adım atabilirsin. Bir sayfa command term sözlüğü başlat, elindeki geçmiş ESS sorularını komut terimlerine göre grupla, her gün sadece birkaç dakikalık mini paragraf denemeleri yap. Zamanla göreceksin, ESS sorularını okurken sadece “Bu konuyu biliyor muyum?” değil, aynı zamanda “Bu command term benden tam olarak ne istiyor?” sorusuna da kendiliğinden cevap verir hale geleceksin. Bu da sınavda hem daha sakin kalmanı hem de çalıştığın bilginin gerçekten puana dönüşmesini sağlar.
Bir ormanın kesilmesine “evet” ya da “hayır” demek kolay görünebilir, ama IB Environmental Systems and Societies (ESS) içinde önemli olan kararın kendisi değil, neden o
Bir nehri kirleten fabrikanın bacası sadece duman mı çıkarır, yoksa görünmeyen bir fatura da mı üretir? IB ESS’de environmental economics, tam olarak bu görünmeyen faturayı
Bir nehre atılan atık, bir gecede balıkları öldürebilir, ama o atığın durması çoğu zaman aylar, hatta yıllar alır. Çünkü çevre sorunları sadece “bilim” sorusu değil,
Şehirde yürürken burnuna egzoz kokusu geliyor, ufuk çizgisi gri bir perdeyle kapanıyor, bazen de gözlerin yanıyor; bunların hepsi urban air pollution dediğimiz konunun günlük hayattaki
Şehir dediğimiz yer, sadece binalar ve yollardan ibaret değil, büyük bir canlı organizma gibi sürekli besleniyor, büyüyor, ısınıyor, kirleniyor, bazen de kendini onarmaya çalışıyor. IB
IB ESS Topic 8.1 Human populations, insan nüfusunun nasıl değiştiğini, bu değişimin nedenlerini ve çevre üzerindeki etkilerini net bir sistem mantığıyla açıklar. Nüfusu bir “depo”
Bir gün marketten eve dönüyorsun, mutfak tezgahına koyduğun paketli ürünlerin çoğu, aslında üründen çok ambalaj gibi görünüyor. Üstüne bir de dolabın arkasında unutulan yoğurt, birkaç
Evde ışığı açtığında, kışın kombiyi çalıştırdığında ya da otobüse bindiğinde aslında aynı soruyla karşılaşıyorsun, bu enerjiyi hangi kaynaktan üretiyoruz ve bunun bedelini kim ödüyor? IB
Bir musluğu açtığında akan su, markette aldığın ekmek, kışın ısınmak için yaktığın yakıt, hatta telefonunun içindeki metal parçalar; hepsi natural resources (doğal kaynaklar) denen büyük
Gökyüzüne baktığında tek bir “hava” var gibi görünür, ama aslında atmosfer kat kat bir yapı gibidir ve her katın görevi farklıdır. IB Environmental Systems and