IB English Literature dersine başladığında, metinleri sadece “hikâye” olarak okumanın çok hızlı bir şekilde yetmediğini fark ediyorsun. Bir noktadan sonra asıl sorunun “Ne oldu?” değil, “Bu metin theme olarak ne anlatıyor?” olduğunu görüyorsun. İşte tam burada temalar, kursun kalbine yerleşiyor.
Bu derste amaç, metinleri yüzeydeki olay örgüsünün ötesine taşıyıp, yazarın insan doğası, toplum, güç, kimlik gibi konularda ne söylediğini keşfetmek. Temaları iyi kavradığında, hem metinleri daha derin anlıyorsun hem de Paper 1, Paper 2, Internal Assessment (Individual Oral) ve Extended Essay yazılarında çok daha net, organize ve yüksek puanlı analizler yapabiliyorsun.
2025 ve güncel syllabus yapısı, özellikle theme, character, context, narrator, point of view, symbolism gibi kavramları merkeze alıyor. Yani temayı anlamak, sadece “ek bir şey” değil, IB English Literature’de başarılı olmak için ana araçlardan biri.
Photo by Denys Mikhalevych
Güncel IB English A Literature syllabus, üç büyük Area of Exploration üzerine kurulu: Readers, Writers and Texts, Time and Space, Intertextuality: Connecting Texts. Bu alanlar, temaları sadece konular listesi olarak değil, “metinlerin anlam üretme yolları” olarak görmeni istiyor.
Resmî IB dokümanlarının özetini sunan pek çok okul, bu yapıyı açıkça gösteren kılavuzlar paylaşıyor. Örneğin, bir okulun ayrıntılı DP program tanıtımını içeren şu DP Curriculum Guide örneği, dil ve edebiyat derslerinin nasıl konumlandığını görmen için güzel bir referans.
Bu üç alanı temalar açısından basitçe şöyle düşünebilirsin:
Readers, Writers and Texts, temanın nasıl kurulduğunu, Time and Space, temanın nereden geldiğini, Intertextuality ise temanın başka metinlerle nasıl konuştuğunu sorguluyor.
Bu alanda temel soru şu: Yazar hangi language, style ve literary techniques ile temayı kuruyor ve okur bunu nasıl okuyor?
Okurun kendi kültürel background’u, inancı, dili ve yaşantısı da tema yorumunu değiştirir. Aynı metindeki power veya freedom teması, farklı ülkelerde okunduğunda bambaşka tartışmalara yol açabilir. IB, tam da bu çoklu okumayı seviyor.
Time and Space, metni belli bir historical, social, cultural context içine yerleştirmeni istiyor. Tema, boşlukta dolaşan soyut bir fikir değil; yaşanan dönemin sorunlarıyla iç içe.
Bu alan, özellikle Paper 2 ve Individual Oral için önemli, çünkü comparative essay yazarken, iki metnin context farklarını ve bu farkların temayı nasıl değiştirdiğini açıkça tartman gerekiyor.
Intertextuality, farklı metinler arasında tema köprüleri kurmakla ilgili. Aynı love teması, bir romanda fedakârlık üzerine kuruluyken, başka bir metinde kıskançlık ve kontrol üzerinden işlenebilir.
HL öğrencileri için bu alan, hem HL Essay hem de Extended Essay açısından büyük bir avantaj getiriyor, çünkü:
Intertextuality, IB sonrası üniversite çalışmalarına da iyi bir geçiş sunuyor; pek çok üniversite English bölümü, listelerinde tematik ve karşılaştırmalı dersler açıyor, örneğin UCI English ders kataloğu buna güzel bir örnek.
IB metinlerinin çok farklı tür ve kültürlerden geldiğini biliyorsun, buna rağmen bazı “büyük temalar” tekrar tekrar karşına çıkıyor. Bu temaları tanımak, hem okuma sürecinde sana yön verir hem de sınavda hızlı plan yapmanı sağlar.
Aşağıdaki ana temaları, hem kavramsal düzeyde hem de exam odaklı şekilde düşüneceğiz.
Identity and self-discovery, karakterin kendini tanıma yolculuğunu anlatır. Ergenlik, kültürel kimlik, gender identity, class, aidiyet, hepsi bu çatı altında buluşur.
Exam için zihninde şu tarz soru kalıpları tutabilirsin:
“How does the author use setting and internal monologue to show the character’s changing identity?”
Cevapta, karakterin öncesi-sonrası, önemli scenes ve ilgili quotations üzerinden temayı açman beklenir.
Conflict and power, IB metinlerinin en verimli alanlarından biri. Kısaca:
Bu çatışmalar, power relations, oppression, resistance, hierarchy gibi kavramlarla birleşince güçlü temalar ortaya çıkar.
Sınavda net body paragraph kurmak için topic sentence’larını açık yaz:
Bu tarz net cümleler, hem temayı hem de analiz yönünü markscheme açısından görünür kılar.
Tema ve power analizi için daha ayrıntılı fikirler aradığında, üniversite düzeyinde yazılmış örnek bir literary analysis metnine bakmak istersen, Germanna Academic Center’ın örnek makalesi yapının nasıl kurulabileceğini gösteriyor.
Isolation teması, hem fiziksel hem duygusal düzeyde işlenebilir:
Alienation, belonging ve otherness kavramları burada devreye girer. Metin, karakterin “biz” grubunun dışında kalmasını gösterirken, aslında toplumun normlarını da sorgular.
Bu tema sık sık şu araçlarla desteklenir:
Modernist ve postmodern metinlerde bu temanın sık görünmesinin nedeni, “modern birey”in toplumda yer bulma çabasının merkezde olmasıdır.
Love teması, sadece romantik ilişkiler anlamına gelmez. IB metinlerinde genellikle şu alt türlerle karşılaşırsın:
Yazarlar ilişkileri çoğu zaman dialogue, contrast, foil characters ve narrative structure ile kurar. Örneğin, iki kardeş arasındaki farkları göstermek için foil characters kullanıldığında, hem jealousy hem de sacrifice temaları aynı anda açılabilir.
Sadece “love” kelimesine odaklanmak yerine, ilişkideki power dynamics, kıskançlık, fedakârlık, sadakat, manipülasyon gibi alt temalara da dikkat et. Bunlar exam paragraflarına derinlik katar.
Memory teması, karakterlerin geçmişle olan hesaplaşmasını anlatır. Bu, çoğu zaman:
Kullanılan başlıca teknikler:
Exam essays yazarken, memory temasını identity ve time ile birlikte okuduğunda, karakterin seçimlerini, pişmanlıklarını ve kendini algılayış biçimini daha güçlü açıklayabilirsin.
Tema, metnin kalbidir, ama bu kalbi bize gösteren damarlar motifs, imagery ve structure’dır. Okurken yapacağın küçük ama düzenli hareketler, Paper 1, Paper 2, Internal Assessment ve Extended Essay’de sana büyük rahatlık sağlar.
Metni ilk okuduğunda, önce basit soruyla başla: “What happens?” Yani sadece plotu çıkar. Sonra ikinci soruya geç: “What is this really about?” İşte bu, seni theme noktasına getirir.
Okurken şunlara özellikle dikkat et:
Not alırken, defterinde küçük tema başlıkları aç ve altına kısa İngilizce anahtar kelimeler yaz:
“identity – family expectations, school pressure, double life” gibi.
Tema hakkında genel konuşmak exam’de puan getirmez; IB, temayı literary features ile ilişkilendirmeni bekler. Yani theme cümlesi + teknik + quotation + yorum kombinasyonu kurmalısın.
Kullanabileceğin bazı feature’lar:
Kafanda şu tarz İngilizce cümle iskeletleri hazır dursun:
Bu cümleler, hem theme’i hem de kullanılan tekniği aynı anda görünür kılar ve markscheme’de analysis kriterini güçlendirir. Thesis cümlesi kurarken zorlanıyorsan, üniversite kütüphane rehberleri işine yarayabilir, örneğin UTA Literary Criticism thesis örnekleri farklı türde analiz cümlelerinin nasıl kurulacağını gösteriyor.
Her assessment türünde temaları kullanma şeklin biraz değişir:
Bu tür yazılı ve sözlü görevlerde, iyi yapılandırılmış bir literary analysis örneği görmek istersen, bir üniversite writing center’ının hazırladığı örnek analiz makalesi paragraf akışını ve quote kullanımını anlamana yardım eder.
Grade Boundary baskısı altında hissetmek çok normal, özellikle deneme sınavlarında puanların dalgalanıyorsa. Temaları bilinçli kullandığında, yazıların daha net, daha organize ve daha “IB tarzı” görünmeye başlar.
Burada amaç, karmaşık teori biriktirmek değil, pratikte işe yarayan küçük sistemler kurmak.
Okuduğun her eser için küçük bir theme map veya theme table tutmak, revision döneminde seni kurtarır. Defterinde veya dijital notlarında şu sütunlarla çalışan bir tablo yapabilirsin:
| Theme | Key scenes | Key quotations | Literary features | Links to other texts |
|---|
Bu tabloyu her metin için doldurduğunda:
Benzer IB English A Literature dokümanlarını görmek istersen, örneğin bir okulun IB English HL II yaz okuma ödevini anlatan bu belge, metin seçimi ve beklentiler konusunda fikir verir.
Tema bilgisini gerçek puana dönüştürmek için yazmadan olmaz. Kısa ama düzenli egzersizler çok işe yarar:
Bu yazıları, IB markscheme ile karşılaştırmak çok faydalı, ancak bazen IB dilini anlamak zor gelebilir. Üniversite writing center’larının yönergeleri, beklentiyi sade bir dille açıklar; örneğin, Germanna Writing Center’ın literary analysis örneği paragraf organizasyonu ve thesis–evidence–commentary dengesini net biçimde gösteriyor.
IB English Literature’de theme, sadece kenara yazdığın bir başlık listesi değil, metinle kurduğun ilişkinin ana aracı. Bu yazıda, syllabus içindeki rolünü, en yaygın ana temaları, temaları fark edip analiz etme yollarını ve sınavlarda nasıl avantaja çevirebileceğini gördün.
Temaları, seni korkutan soyut kavramlar olarak değil, metnin kapısını açan anahtarlar gibi düşünmek işini çok kolaylaştırır. Bugün hemen başlayabileceğin küçük bir 3 adımlı planla bitirelim:
Bu kadar basit bir rutin bile, birkaç hafta içinde hem Paper 1 hem de Paper 2 yazılarında büyük bir fark yaratır. Temaları yanına al, metinleri yeniden oku ve kendi yorumuna güven; IB’nin en çok görmek istediği şey tam olarak bu.
Bir ormanın kesilmesine “evet” ya da “hayır” demek kolay görünebilir, ama IB Environmental Systems and Societies (ESS) içinde önemli olan kararın kendisi değil, neden o
Bir nehri kirleten fabrikanın bacası sadece duman mı çıkarır, yoksa görünmeyen bir fatura da mı üretir? IB ESS’de environmental economics, tam olarak bu görünmeyen faturayı
Bir nehre atılan atık, bir gecede balıkları öldürebilir, ama o atığın durması çoğu zaman aylar, hatta yıllar alır. Çünkü çevre sorunları sadece “bilim” sorusu değil,
Şehirde yürürken burnuna egzoz kokusu geliyor, ufuk çizgisi gri bir perdeyle kapanıyor, bazen de gözlerin yanıyor; bunların hepsi urban air pollution dediğimiz konunun günlük hayattaki
Şehir dediğimiz yer, sadece binalar ve yollardan ibaret değil, büyük bir canlı organizma gibi sürekli besleniyor, büyüyor, ısınıyor, kirleniyor, bazen de kendini onarmaya çalışıyor. IB
IB ESS Topic 8.1 Human populations, insan nüfusunun nasıl değiştiğini, bu değişimin nedenlerini ve çevre üzerindeki etkilerini net bir sistem mantığıyla açıklar. Nüfusu bir “depo”
Bir gün marketten eve dönüyorsun, mutfak tezgahına koyduğun paketli ürünlerin çoğu, aslında üründen çok ambalaj gibi görünüyor. Üstüne bir de dolabın arkasında unutulan yoğurt, birkaç
Evde ışığı açtığında, kışın kombiyi çalıştırdığında ya da otobüse bindiğinde aslında aynı soruyla karşılaşıyorsun, bu enerjiyi hangi kaynaktan üretiyoruz ve bunun bedelini kim ödüyor? IB
Bir musluğu açtığında akan su, markette aldığın ekmek, kışın ısınmak için yaktığın yakıt, hatta telefonunun içindeki metal parçalar; hepsi natural resources (doğal kaynaklar) denen büyük
Gökyüzüne baktığında tek bir “hava” var gibi görünür, ama aslında atmosfer kat kat bir yapı gibidir ve her katın görevi farklıdır. IB Environmental Systems and