IB Economics okuyorsan, Extended Essay (EE) muhtemelen aklında hem not kaygısı hem de “nereden başlayacağım?” paniğiyle birlikte yaşıyor. Aslında EE, diploma puanına TOK ile birlikte ek puan getiren, ama aynı zamanda üniversite başvurularında “ben araştırma yapabiliyorum” diyebildiğin somut bir kanıt.
Özellikle economics, business, PPE gibi bölümlere başvururken, iyi yazılmış bir Economics EE, kişisel beyanındaki iddiaları destekleyen akademik bir vitrin gibi çalışır. Research Question yazmaktan data analysis kısmına kadar geçen süreç, akademik yazma ve araştırma reflekslerini ciddi şekilde güçlendirir.
IB’nin resmi tanımı ve genel çerçevesi için Extended essay açıklamasını incelemek iyi bir başlangıç olabilir. Bu yazıda ise daha pratik gideceğiz; kuralları sadeleştirecek, güçlü bir Research Question tasarlamayı konuşacak, yazım sürecini adım adım özetleyecek ve sonunda 20 tane hazır araştırma sorusu fikri göreceksin.
Photo by Mikhail Nilov
IB’ye göre Extended Essay, bağımsız bir araştırmaya dayanan, maksimum 4.000 kelimelik akademik bir makale, Economics seçtiğinde asıl amaç, net bir ekonomik problemi seçip uygun teori ve veriyle analiz etmek.
Güncel formatta abstract yok, ama 4.000 kelime sınırı hâlâ geçerli ve bu sınırı aşmamak önemli. EE şu temel bölümleri içermeli: Title Page, Contents Page, Introduction, Body, Conclusion, Bibliography, gerekirse Appendix.
Yapman gerekenler arasında, başlıkta ve Introduction kısmında Research Question’ı net yazmak, Body bölümünü mantıklı alt başlıklara ayırmak ve her bölümde ekonomi teorisi ile veriyi birlikte kullanmak yer alır. Yapmaman gerekenler ise hikâye anlatır gibi kişisel deneyim yazmak, sadece tanımlama yapmak ve IA formatını kopyalamaya çalışmaktır.
Assessment Criterion A (Focus and method) için Research Question dar, net ve metodun açıklanmış olması gerekir, veri bulamayan veya metodunu anlatmayan öğrenciler burada çok puan kaybeder. Criterion B (Knowledge and understanding), uyguladığın ekonomik teorinin doğru ve konuya uygun olmasına bakar.
Criterion C (Critical thinking), yaptığın analysis ve evaluation kalitesiyle ilgilidir, grafik çizmek yetmez, sonuçları tartışman ve sınırlılıkları kabul etmen beklenir. Criterion D (Presentation), başlıklandırma, tablo ve grafiklerin etiketlenmesi, sayfa düzeni ve citation tutarlılığını kapsar. Criterion E (Engagement) ise Reflection kısımlarında süreci nasıl düşündüğünü, zorlandığın yerleri ve aldığın kararları ne kadar içten anlattığınla ilgilidir.
Grade Boundary tabloları her oturumda biraz değişse de, A band için genelde güçlü teori kullanımı, temiz veri, tutarlı bir argüman hattı ve iyi zaman yönetimi şart.
Birçok öğrenci IB Economics Internal Assessment ile EE’yi karıştırdığı için puan kaybediyor. Temel farkları aklında tutmak için şöyle düşünebilirsin:
| Özellik | Internal Assessment (IA) | Extended Essay (EE) |
|---|---|---|
| Kelime sınırı | Yaklaşık 750 kelimelik 3 commentary | Maksimum 4.000 kelimelik tek makale |
| Derinlik | Yüzeysel ama odaklı analiz | Derin, çok adımlı araştırma |
| Teori seviyesi | Temel uygulama | Geniş teori seti ve detaylı evaluation |
| Veri kullanımı | Genelde secondary data ve kısa alıntılar | Primary + secondary data, sistematik kullanım |
| Format | Gazete haberleri üzerinden yorum | Akademik makale yapısı |
| Originality | Yoruma odaklı özgünlük | Araştırma tasarımı ve metodda özgünlük |
En sık yapılan hata, IA commentary tarzını alıp 4.000 kelimeye şişirmek, bu durumda EE, “research project” değil, uzun bir IA gibi görünür.
Extended Essay’in kalbi Research Question’dır, konu ne kadar havalı olursa olsun soru kötü ise essay dağılır. Mikro, makro, international veya development economics alanında çalışabilirsin, ama soru her zaman dar bir odak ve ölçülebilir bir problem içermeli.
İyi bir RQ focused olur, yani belirli bir yer, firma veya politika içerir. Feasible olur, senin sürede ve kaynağınla cevaplanabilir.
Sorunun data-driven olması gerekir, hem primary hem secondary data için gerçekçi bir planın olmalı. Merkeze mutlaka economics-centered bir kavram koy, örneğin price elasticity, market structure veya exchange rate. Son olarak time-bounded bir aralık belirle, “2019–2023 dönemi” gibi çerçeveler IB’nin hoşuna gider.
“To what extent” ve “How has” kalıpları sevilir, çünkü evaluation çağrıştırır, ama sırf duymuş olduğun için rastgele kullanma; cümlenin geri kalanı net değilse kalıp seni kurtarmaz.
“Türkiye’de enflasyonun nedenleri nelerdir?” sorusu çok geniş, ülke çapında tüm faktörleri 4.000 kelimede analiz etmen mümkün değildir. Bunu “To what extent have changes in the policy rate affected food inflation in Turkey between 2019 and 2023?” şeklinde daraltmak daha akıllıcadır.
“Bir kahve dükkanını nasıl daha karlı yaparım?” sorusu ise fazla business mantığı taşır, economics odağını kaybeder. Bunu “To what extent does price elasticity of demand for specialty coffee affect the pricing strategy of X Cafe in Istanbul in 2024?” şeklinde yeniden yazarak ekonomik teoriye bağlayabilirsin.
Tamamen description olan, “İstanbul’da toplu taşıma ücretleri nasıldır?” gibi sorular da sorunludur, bunları etkileri ve teşvikleri tartışacak hale getirmek gerekir.
IB, yerel veri ve gerçek bağlam görmeyi sever; bu yüzden şehirdeki AVM, zincir kahve dükkanı, özel ders pazarı, belediye otobüsleri, döviz büroları ve turistik bölgeler iyi başlangıç noktalarıdır. Örneğin kendi mahallendeki süpermarketlerin fiyatlarını toplayarak price elasticity tahmini yapabilir veya şehirdeki sinema biletlerinin market structure’ını inceleyebilirsin.
Resmi veri tarafında merkez bankası, istatistik kurumları ve bakanlık raporları secondary data için oldukça iş görür, bunları primary data ile birleştirmen essay’ini güçlendirir.
Süreci kafanda kronolojik görmek, stresi ciddi şekilde azaltır; kabaca konu seçimi, preliminary research, Research Question netleştirme, proposal, supervisor görüşmeleri, literature review, data collection, analysis, writing, editing ve Reflection adımlarından geçeceksin.
Önce geniş bir ilgi alanı seç, örneğin “kahve piyasası” veya “exchange rates ve turizm” gibi başlıklar, ardından Google Scholar, MIT Economics gibi kaynaklar ve üniversite kütüphane siteleriyle literatürü tarayarak bu alanı daralt. Okurken kullandığın teorileri, veri türlerini ve sonuçları kısa notlarla özetle, böylece daha sonra Body bölümünü yapılandırırken bu notlar sana iskelet sağlar.
Primary data, anket, interview, observation veya kendi fiyat ölçümlerin gibi senin ürettiğin verilerdir, secondary data ise resmi istatistikler, akademik makaleler ve şirket raporlarıdır. Ethics açısından, veri toplarken gizlilik, onay ve dürüst raporlama konularına dikkat etmen beklenir.
Seçtiğin zaman aralığı, yer ve örneklem büyüklüğü kullandığın teoriyle uyumlu olmalı, örneğin business cycle etkilerini tartışıyorsan tek aylık veri seti çoğu zaman ikna edici görünmez.
Analysis kısmında önce ilgili teoriyi kısa ve net anlat, sonra kendi verine uygula, en son da sonucu değerlendir. Demand and supply, elasticity, market structure, externalities, labour market, exchange rates, economic growth ve development indicators gibi kavramlar Economics EE’lerde en sık kullanılan araçlardır.
Grafiklerinde eksen etiketleri, ölçek ve açıklama yazıları net olmalı, aksi halde iyi bir fikrin bile Criterion D kısmında değer kaybeder.
Introduction bölümünde bağlamı vermeli, Research Question’ı net yazmalı, scope’u çizip methodology’yi kısaca tanıtmalısın. Body bölümünde her alt başlık, “hangi teori, hangi veri, hangi sonuç” üçlüsünü cevaplasın.
Conclusion kısmı, yeni bilgi eklediğin yer değil, Research Question’a verdiğin cevabı toparladığın ve bulguların significance’ını özetlediğin yerdir. Evaluation içinde data limitations, potential bias ve kullandığın metodun sınırlarını dürüstçe tartışman, Criterion C ve E için güçlü bir sinyal verir.
Academic writing tonu sade, ama ciddi olmalı; Economics EE’de sınırlı first person kullanımı (özellikle Reflection kısımlarında) kabul edilebilir, ancak Body bölümünde argüman merkezde kalmalıdır. MLA, APA gibi bir citation stilini seçip tüm essay boyunca tutarlı kullanman beklenir.
Plagiarism, self-plagiarism ve ağır AI kullanımı, EE’yi riske sokar, bu yüzden aldığın her fikri referansla, doğrudan kopyalama yerine kendi cümlelerinle ifade et. Yazım tarzı konusunda destek için Harvard Writing Center sayfası güzel bir rehberdir.
Aşağıdaki sorular ilham içindir, birebir kopyalamak yerine kendi şehir, ülke ve veri kaynaklarına uyarlaman daha sağlıklı olur.
Extended Essay süreci bir maraton gibi, bu yüzden supervisor ile sağlıklı iletişim ve gerçekçi bir zaman planı A band şansını ciddi biçimde artırır.
Her görüşmeye kısa bir soru listesi ve güncel taslakla git, böylece toplantı sırasında zaman kaybetmezsin. Supervisor, senin yerine Extended Essay yazmaz, ama Research Question, outline ve metod konusunda yol gösteren bir koç gibi çalışır. Reflection Session ve RPPF formlarında süreci düşündüğünü göstermen, Criterion E puanına doğrudan yansır.
Genelde ilk yılın sonuna kadar konu seçimi ve preliminary research, ikinci yılın ilk döneminde data collection ve first draft, ikinci dönem başında supervisor feedback ve second draft, son haftalarda ise final editing mantıklı bir takvimdir. Her aşamaya net bir tarih ver, Word veya Google Docs üzerinde versiyon takip et, böylece kaybolmuş dosyalar veya son dakika paniği yaşamazsın.
A band Extended Essay’lerde net Research Question, tutarlı teori kullanımı, iyi seçilmiş veri ve derin evaluation ortak özelliklerdir. Grafik ve tabloları numaralandır, eksenleri ve kaynakları mutlaka etiketle, bibliography bölümünü seçtiğin stile göre düzenle ve academic tone’u baştan sona koru.
Son sayfayı kapatırken, “bu iş imkansız” hissi yerine “iyi ki erken başlamışım” diyebilmen için bugünden küçük bir adım atman yeterli.
IB Economics Extended Essay, kurallarını anladığında, doğru Research Question seçtiğinde, uygun veriyle mantıklı bir analysis kurduğunda ve zamanı akıllı yönettiğinde kontrol edilebilir bir proje haline gelir. Buradaki 20 araştırma sorusu, kendi fikrini şekillendirmen için birer iskelet gibi; kendi bağlamına uyarlayıp özgünleştirmen her zaman daha iyi sonuç verir.
Şimdi kendine gerçekçi bir başlangıç hedefi koy; üç potansiyel Research Question yaz, kısa birer notla artı ve eksilerini değerlendir, ardından supervisor’ına gönder ve ilk geri bildirimi al. Başladığın anda EE, gözünde büyüttüğün kadar korkutucu olmadığını göstermeye başlar.
Bir ormanın kesilmesine “evet” ya da “hayır” demek kolay görünebilir, ama IB Environmental Systems and Societies (ESS) içinde önemli olan kararın kendisi değil, neden o
Bir nehri kirleten fabrikanın bacası sadece duman mı çıkarır, yoksa görünmeyen bir fatura da mı üretir? IB ESS’de environmental economics, tam olarak bu görünmeyen faturayı
Bir nehre atılan atık, bir gecede balıkları öldürebilir, ama o atığın durması çoğu zaman aylar, hatta yıllar alır. Çünkü çevre sorunları sadece “bilim” sorusu değil,
Şehirde yürürken burnuna egzoz kokusu geliyor, ufuk çizgisi gri bir perdeyle kapanıyor, bazen de gözlerin yanıyor; bunların hepsi urban air pollution dediğimiz konunun günlük hayattaki
Şehir dediğimiz yer, sadece binalar ve yollardan ibaret değil, büyük bir canlı organizma gibi sürekli besleniyor, büyüyor, ısınıyor, kirleniyor, bazen de kendini onarmaya çalışıyor. IB
IB ESS Topic 8.1 Human populations, insan nüfusunun nasıl değiştiğini, bu değişimin nedenlerini ve çevre üzerindeki etkilerini net bir sistem mantığıyla açıklar. Nüfusu bir “depo”
Bir gün marketten eve dönüyorsun, mutfak tezgahına koyduğun paketli ürünlerin çoğu, aslında üründen çok ambalaj gibi görünüyor. Üstüne bir de dolabın arkasında unutulan yoğurt, birkaç
Evde ışığı açtığında, kışın kombiyi çalıştırdığında ya da otobüse bindiğinde aslında aynı soruyla karşılaşıyorsun, bu enerjiyi hangi kaynaktan üretiyoruz ve bunun bedelini kim ödüyor? IB
Bir musluğu açtığında akan su, markette aldığın ekmek, kışın ısınmak için yaktığın yakıt, hatta telefonunun içindeki metal parçalar; hepsi natural resources (doğal kaynaklar) denen büyük
Gökyüzüne baktığında tek bir “hava” var gibi görünür, ama aslında atmosfer kat kat bir yapı gibidir ve her katın görevi farklıdır. IB Environmental Systems and