IB Business Management okuyorsan ya da bir IB öğrencisini destekleyen veli veya öğretmensen, Internal Assessment (IA) muhtemelen şu an zihnini en çok meşgul eden şeylerden biri. IA, sınıfta öğrendiğin kavramları gerçek bir işletme üstünde uyguladığın, notunun ciddi bir kısmını etkileyen uzun soluklu bir proje.
Higher Level (HL) öğrencileri için IA, final grade’in yaklaşık yüzde 20’sini oluştururken, Standard Level (SL) için bu oran yaklaşık yüzde 30’a çıkıyor. Yani predicted grade üzerinde direkt etkisi var ve bu da üniversite başvurularında seni bir adım öne taşıyabiliyor.
Bu yazıda iki net hedef var:
Birincisi, IB Business Management Internal Assessment için adım adım, pratik bir yazım rehberi sunmak. İkincisi ise, kullanmaya hazır değil ama uyarlamaya çok uygun, 20 özgün research question (araştırma sorusu) örneği vermek. Böylece hem yapıyı görmüş olacaksın hem de kendi konunu şekillendirirken yalnız hissetmeyeceksin.
IA’ye başlamadan önce oyunun kurallarını bilmek, maç başlamadan saha çizgilerini görmek gibi. Kuralları bilmeden yazmaya başlamak, çoğu zaman word count sorunları, yanlış yapı ve düşük band ile sonuçlanıyor.
HL ve SL IA yapısı benzese de kapsam ve derinlik açısından bazı önemli farklar var. Genel olarak:
Not ağırlıkları kabaca şu şekilde özetlenebilir:
| Seviye | Yaklaşık Word Count | Final Grade İçindeki Ağırlık |
|---|---|---|
| SL | ~1.500 kelime | %30 |
| HL | ~2.000 kelime | %20 |
HL öğrencileri için ayrıca yaklaşık 500 kelimelik bir research proposal bölümü bulunur, ancak bu bölüm çoğu zaman planlama sürecinin parçası olarak değerlendirilir. Ayrıca hem HL hem SL için, raporun başına kısa bir executive summary (yaklaşık 200 kelime) eklenir ve bu kısım genelde resmi word count’a dahil edilmez, fakat yine de okulunun ve öğretmeninin yönergelerini dikkatle kontrol etmen gerekir.
Ana rapor bölümleri ise oldukça standart ilerler:
Bu yapıya sadık kalmak, hem examiner için okunabilirliği artırır hem de assessment criteria ile uyumlu bir iskelet sunar.
Yeni IB Business Management IA yapısında, raporun merkezine bir key concept yerleştirme zorunluluğu var. Bu kavram, title page üzerinde açıkça yazılmalı ve tüm analiz boyunca kendini hissettirmeli, yani sadece giriş ve sonuçta görünen süs bir kelime olmamalı.
Dört ana key concept şöyle:
Buradaki en önemli nokta, seçtiğin kavramı sadece isim olarak kullanmamak. Analysis bölümünde yaptığın her yorumda, mümkün olduğunca key concept ile bağlantı kurmaya çalış. Örneğin, “Bu yatırım şirketin kârlılığını artıracak mı?” demek yerine “Bu yatırım, şirketin sustainability stratejisini desteklerken kârlılığa nasıl etki eder?” diye düşünmek, seni daha yüksek banda taşır.
IA, A’dan G’ye uzanan yedi kriter üzerinden puanlanır. Resmi rubriği mutlaka incelemelisin, ancak genel mantığı sadeleştirerek özetleyelim:
Artık temel çerçeve netleştiğine göre, sıfırdan IA yazma sürecini, mantıklı bir zaman akışı içinde düşünmek çok daha kolay hale gelir.
IA’de gerçek bir işletme üzerinde çalışmak zorundasın. Bu işletme ister büyük bir multinational olsun ister küçük bir family business olsun, önemli olan senin data erişimin ve zamanın içinde yönetilebilir olması.
Genelde öğrenciler için üç tip işletme öne çıkar:
Family business seçmenin avantajı, owner veya manager ile rahatça interview yapabilmen ve iç verilere kısmen ulaşabilmen olur. Ancak confidentiality konusu daha hassas hale gelir, bu yüzden isimleri değiştirmen veya verileri yüzdelerle vermen gerekebilir.
Public limited company seçtiğinde, annual report, income statement ve balance sheet gibi secondary data bulmak daha kolay olur. Buna karşılık, iç operasyonlara veya karar alıcılara ulaşmak zor olabilir ve research question çok genel kalabilir.
Seçtiğin işletme ile key concept arasında mantıklı bir bağ kurman gerekir. Örneğin, sustainability odaklı bir IA için çevre yatırımı yapan bir üretim firması, ethics temalı bir IA için çalışan hakları ile gündeme gelen bir perakende zinciri, creativity için agresif sosyal medya kampanyaları yürüten bir start-up daha uygun olur.
Research question (RQ), IA’nin kalbi sayılır. RQ açık, odaklı ve ölçülebilir olmalı, yani neyi, hangi zaman diliminde, hangi açıdan incelediğini mümkün olduğunca net ifade etmeli.
IB tarzı soru kalıpları genelde şöyle başlar:
Örneğin, “To what extent has the introduction of online delivery improved the profitability of Restaurant X in the last two years?” gibi bir RQ, zaman dilimini, konuyu ve ölçülecek sonucu birlikte içerir. Buna karşılık, “How can Restaurant X improve?” çok geniş kalır ve analiz sırasında kaybolma riski yaratır.
Çok dar sorular da problem yaratır. Örneğin, sadece tek bir Instagram post kampanyasına odaklanmak, yeterli data bulmayı zorlaştırabilir. HL ve SL için RQ mantığı aynıdır, ancak HL’de expected analysis depth daha yüksektir; daha detaylı data, daha gelişmiş business tools ve daha kapsamlı evaluation beklenir.
Kendi dilinde yani Türkçe düşünmek, sonra net İngilizce formunu yazmak oldukça işe yarar. Önce “Bu firma için hangi kararı sorguluyorum?” diye sor, sonra bunu temiz bir İngilizce cümleye dönüştür.
IA’de genelde 3 ile 5 arasında supporting document kullanman gerekir. Bunlar şunlar olabilir:
Burada primary data ve secondary data ayrımını net tutmak önemli olur. Primary data, senin doğrudan topladığın anket, mülakat veya gözlem verileridir. Secondary data ise şirket raporları, haberler, resmi istatistikler gibi önceden üretilmiş verilerdir.
Bu dokümanları sadece eklerde göstermek yeterli sayılmaz. Analysis bölümünde “According to Supporting Document 2, the profit margin increased from X to Y” gibi net atıflar yapman gerekir.
Ayrıca academic honesty kurallarını ciddiye alman, kullandığın her kaynağı metin içinde ve bibliography bölümünde referanslaman gerekir. Bu sadece notun için değil, uzun vadede akademik alışkanlıkların için de önemli bir adım olur.
Introduction bölümünde okuyucunun kafasında üç şeyi netleştirmelisin: Şirketin arka planı (background), araştırılan problem veya decision noktası ve research question. Kısaca şirketi tanıt, sektörden ve pazarından bir iki cümle ile bahset, ardından işletmenin hangi kararı almaya çalıştığını veya hangi sorunu çözdüğünü anlat ve finalde research question’ı açık şekilde yaz.
Methodology kısmında ise kullandığın data collection methods’u ve neden bu yöntemleri seçtiğini açıklarsın. Örneğin, “I used semi-structured interviews with the marketing manager and a customer survey of 50 respondents, due to time constraints and access limitations” gibi net bir ifade, hem method’u hem de limitation’ları göstermiş olur.
Business tools seçimi, research question ile direkt uyumlu olmalı. Örneğin:
Burada amaç, bütün araçları kullanmak değil, problemi çözmeye gerçekten yardım eden birkaç güçlü araca odaklanmak olmalı. Examiner, araç sayısından çok, bunları ne kadar anlamlı yorumladığına bakar.
Analysis bölümünde sık görülen hata, veriyi sadece tekrar etmek olur. “Sales increased by 15 percent” demek yerine “Sales increased by 15 percent, which suggests that the new pricing strategy has attracted more cost-conscious customers, especially in the online channel” gibi neden-sonuç ve anlam ekleyen cümleler yazman gerekir.
Evaluation için, genelde kısa ama yoğun paragraflar kullanmak işe yarar. Her karar alternatifi için avantajlar, dezavantajlar, short term ve long term impact’leri tartış. Örneğin, kısa vadede maliyet artışı yaratıp, uzun vadede brand image güçlendiren bir sustainability yatırımı gibi trade-off’ları açıkça yaz.
Conclusion bölümünde yeni bilgi ekleme. Sadece daha önce analiz ettiğin kanıtlara dayanarak, research question’a doğrudan yanıt veren net bir sonuç yaz. Ardından, recommendation kısımlarında SMART prensibini uygula: Specific, Measurable, Achievable, Relevant, Time-bound. Örneğin, “Increase the marketing budget” demek yerine “Increase the digital marketing budget by 10 percent for the next 12 months, focusing on Instagram ads targeting 18–25 year olds” gibi net, ölçülebilir ve zaman sınırlı öneriler yaz.
Öğrencilerin sık yaptığı bazı hatalar şöyle özetlenebilir:
Bu hatalardan kaçınmak için pratik ipuçları kullanabilirsin:
Aşağıdaki sorular doğrudan kopyalaman için değil, kendi işletmene uyarlayabileceğin esnek şablonlar olarak tasarlandı. Her biri İngilizce verildi, öncesinde kısa bir Türkçe açıklama bulacaksın.
Orta ölçekli, online satışa yeni geçen perakende firmaları için uygun:
Yeni pazara giriş yapan yerel gıda üreticileri için uygun:
2. How effective has Company X’s market entry strategy into City Y been in increasing its market share?
Yeniden yapılanma sürecindeki hizmet firmaları için uygun:
3. To what extent has the organizational restructuring of Company X improved employee productivity?
Dijital dönüşüm yaşayan bankacılık veya fintech şirketleri için uygun:
4. How far has the digital transformation strategy of Company X reduced its operating costs while maintaining customer satisfaction?
Şube kapatma veya küçülme kararı alan zincir mağazalar için uygun:
5. To what extent should Company X close underperforming branches to improve overall profitability?
Yeni ürün geliştiren start-up’lar için uygun:
6. To what extent has the launch of Product X improved the brand awareness of Company Y in its target market?
Yoğun sosyal medya kullanan küçük işletmeler için uygun:
7. How effective has the use of user-generated content on Instagram been in increasing customer engagement for Company X?
Yaratıcı marketing campaign yürüten perakende firmaları için uygun:
8. To what extent has Company X’s influencer marketing campaign contributed to its sales growth among Gen Z customers?
Hizmet sektöründe yeni app geliştiren firmalar için uygun:
9. How effective is Company X’s mobile application in improving customer loyalty compared to its traditional service channels?
Marka yenileme (rebranding) sürecine giren şirketler için uygun:
10. To what extent has the rebranding strategy of Company X changed customer perceptions of its value for money?
Fair trade ürün satan kahve zincirleri için, anket ve satış verisiyle desteklenebilir:
11. To what extent has Company X’s fair trade sourcing policy influenced customer loyalty in its domestic market?
Çalışan hakları ile gündeme gelen üretim firmaları için, çalışan mülakatı ve HR verisi kullanılabilir:
12. How far has the introduction of an improved employee welfare programme affected staff turnover at Company X?
Veri gizliliği hassas olan teknoloji şirketleri için, müşteri görüşmesi ve şikâyet kayıtları iş görebilir:
13. To what extent has Company X’s data privacy policy impacted customer trust after the incident in Year Y?
Bağış ve sponsorluk yapan yerel şirketler için, CSR raporu ve satış verisiyle analiz yapılabilir:
14. How effective have Company X’s CSR campaigns been in enhancing its brand image among local customers?
Etik fiyatlandırma tartışması yaşayan perakende zincirleri için, fiyat ve satış trendleri kullanılabilir:
15. To what extent should Company X adopt more transparent pricing policies to maintain its competitive position?
Çevre dostu ambalaja geçen gıda markaları için, cost–benefit analysis uygundur:
16. To what extent has the implementation of sustainable packaging increased costs and improved brand image for Company X?
Enerji verimliliği yatırımı yapan üretim firmaları için, investment appraisal ve payback period hesapları kullanılabilir:
17. How effective has Company X’s investment in energy-efficient machinery been in improving its net profit margin?
Atık azaltma programı başlatan fabrikalar için, cost–benefit analysis ve productivity data iş görebilir:
18. To what extent has Company X’s waste reduction strategy improved operational efficiency?
ESG raporu yayınlayan büyük şirketler için, long-term strategy ve investor perception analiz edilebilir:
19. How far has Company X’s sustainability strategy influenced investor confidence over the past three years?
Karbon ayak izini düşürmek isteyen lojistik firmaları için, cost analysis ve customer survey birlikte kullanılabilir:
20. To what extent should Company X adopt electric vehicles in its delivery fleet to balance cost savings and customer expectations for sustainability?
Artık konu, yapı ve research question netleştiyse, geriye IA’yi polish etmek kalır. Bu aşama, Grade 5 ile Grade 6–7 arasındaki farkı yaratabilir.
Title page üzerinde mutlaka şu bilgiler yer almalı:
Ardından kısa ve temiz bir Table of Contents eklemek, examiner için okumayı çok daha rahat hale getirir. Referencing kısmında ise Harvard veya APA gibi basit bir stili baştan seçip, tüm kaynaklara aynı formatı uygulamalısın. Kullanılan her kaynak, metin içinde atıf almalı ve bibliography kısmında tam haliyle listelenmeli.
Mother tongue’i İngilizce olmayan IB öğrencileri için en iyi strateji, kısa ama bağlantılı cümleler kurmaktır. Aşırı süslü kelimelere ve çok uzun cümlelere gerek yok. Profit margin, market share, cash flow, economies of scale gibi temel business terminology’yi doğru kullanmak, examiner üzerinde güçlü bir etki bırakır.
Metni bitirdikten sonra yüksek sesle okumak, garip veya çok karmaşık cümleleri yakalamanı sağlar. Öğretmeninden veya bir arkadaşından feedback istemek de hataları azaltır. Akademik ama doğal bir ton yakalamaya çalış; günlük dildeki kısaltmalardan kaçın, ama gereksiz ağır akademik kalıplara da boğulma.
IA süreci çoğu zaman Extended Essay ve diğer Internal Assessment’larla çakışır. Bu yüzden erken plan yapmak, son haftaya sıkışmamak açısından çok önem taşır.
Basit bir timeline işini görür:
Teacher feedback’in sınırları nettir; öğretmenin cümlelerini düzeltmez, direkt kelime ekleme veya çıkarma yapmaz, sadece genel yorum ve yönlendirme sağlar. Sorumluluk tamamen sende olur, ama bu süreç, IA’yi bir seferde “mükemmel” yazma baskısını azaltır.
IB Business Management IA, doğru işletme seçimi, net bir research question, uygun business tools ve tutarlı bir key concept ile Grade 6–7 bandını kesinlikle ulaşılabilir hale getirir. Süreci bir yük gibi değil, gerçek dünyadaki iş problemlerine kendi bakış açınla yaklaşabildiğin bir alan olarak görmek, motivasyonunu da artırır.
Kısa bir mental checklist işini kolaylaştırabilir:
Gerçekçi bir işletme seçtim mi? Veri erişimim gerçekten var mı? Research question odaklı ve ölçülebilir mi? Seçtiğim key concept her bölümde hissediliyor mu? Conclusion kısmı research question’a doğrudan ve kanıta dayalı cevap veriyor mu?
Bu sorulara içtenlikle “evet” diyebiliyorsan, IA yolunda önemli bir mesafe katetmişsin demektir. Unutma, IA sadece bir not değil, ileride iş hayatında ve üniversitede kullanacağın analitik düşünme becerilerini geliştiren bir süreç. Sabırlı ol, planlı git ve her adımda ne yaptığını bilerek ilerle; böylece hem stresi azaltırsın hem de Internal Assessment senin için gerçek bir başarı hikayesine dönüşür.
Bir ormanın kesilmesine “evet” ya da “hayır” demek kolay görünebilir, ama IB Environmental Systems and Societies (ESS) içinde önemli olan kararın kendisi değil, neden o
Bir nehri kirleten fabrikanın bacası sadece duman mı çıkarır, yoksa görünmeyen bir fatura da mı üretir? IB ESS’de environmental economics, tam olarak bu görünmeyen faturayı
Bir nehre atılan atık, bir gecede balıkları öldürebilir, ama o atığın durması çoğu zaman aylar, hatta yıllar alır. Çünkü çevre sorunları sadece “bilim” sorusu değil,
Şehirde yürürken burnuna egzoz kokusu geliyor, ufuk çizgisi gri bir perdeyle kapanıyor, bazen de gözlerin yanıyor; bunların hepsi urban air pollution dediğimiz konunun günlük hayattaki
Şehir dediğimiz yer, sadece binalar ve yollardan ibaret değil, büyük bir canlı organizma gibi sürekli besleniyor, büyüyor, ısınıyor, kirleniyor, bazen de kendini onarmaya çalışıyor. IB
IB ESS Topic 8.1 Human populations, insan nüfusunun nasıl değiştiğini, bu değişimin nedenlerini ve çevre üzerindeki etkilerini net bir sistem mantığıyla açıklar. Nüfusu bir “depo”
Bir gün marketten eve dönüyorsun, mutfak tezgahına koyduğun paketli ürünlerin çoğu, aslında üründen çok ambalaj gibi görünüyor. Üstüne bir de dolabın arkasında unutulan yoğurt, birkaç
Evde ışığı açtığında, kışın kombiyi çalıştırdığında ya da otobüse bindiğinde aslında aynı soruyla karşılaşıyorsun, bu enerjiyi hangi kaynaktan üretiyoruz ve bunun bedelini kim ödüyor? IB
Bir musluğu açtığında akan su, markette aldığın ekmek, kışın ısınmak için yaktığın yakıt, hatta telefonunun içindeki metal parçalar; hepsi natural resources (doğal kaynaklar) denen büyük
Gökyüzüne baktığında tek bir “hava” var gibi görünür, ama aslında atmosfer kat kat bir yapı gibidir ve her katın görevi farklıdır. IB Environmental Systems and