IB Diploma sürecinde Extended Essay, seni üniversite seviyesine hazırlayan, bağımsız araştırma yapmayı ve akademik yazma becerilerini gerçek anlamda test eden tek uzun yazılı çalışma olduğu için hem göz korkutucu görünebilir hem de doğru planlandığında sana büyük bir avantaj sağlar, özellikle de konu olarak Geography seçtiğinde mekânsal analiz, veri toplama ve yorumlama gibi güçlü coğrafya becerilerini kullanma şansın olduğu için bu avantaj daha da artar.
Bu yazıda, Geography Extended Essay için 4.000 kelime sınırını nasıl akıllıca kullanabileceğini, araştırma sorunu nasıl daraltıp yapılandıracağını, akademik yazma dilini nasıl kuracağını ve Reflections on Planning and Progress Form (RPPF) kısmında hangi noktalara odaklanman gerektiğini adım adım göreceksin, böylece süreci sadece bir zorunluluk gibi değil, yönetilebilir ve kontrol sende olan bir proje gibi hissetmeye başlayacaksın.
Ayrıca, konu bulma stresini azaltmak için coğrafyanın hem fiziksel hem de insan coğrafyası boyutuna uygun, özgün ve uygulanabilir 20 araştırma sorusu fikri paylaşacağım, böylece hem Grade Boundary hedefini göz önünde tutan hem de Internal Assessment deneyiminden öğrendiklerini kullanmana izin veren, net ve ölçülebilir bir research question seçmen çok daha kolay hale gelecek.
IB Geography Extended Essay Temelleri: Kurallar, Yapı ve Değerlendirme
IB Geography Extended Essay yazarken, önce temel kuralları ve değerlendirme mantığını netleştirdiğinde, konu seçimi ve yazım süreci çok daha kontrol edilebilir hale gelir. Burada hem formal gereklilikleri hem de Geography’e özgü beklentileri bilerek, baştan sağlam bir plan kurmana yardımcı olacağız.
Geography Extended Essay için temel gereklilikler ve kelime sınırı
IB, Extended Essay için maksimum 4.000 kelime sınırı koyar ve Geography’de bu sınırı bilinçli kullanmak çok önemlidir. Çoğu danışman ve IB kılavuzu, güvenli bir aralık olarak 3.500–4.000 kelime civarını tavsiye eder, çünkü 3.500 kelimenin altına düştüğünde, özellikle analysis, discussion ve evaluation kısımlarını yeterince derin işlemek zorlaşır ve bu da doğrudan puan kaybına yol açabilir.
Kelime sayımına nelerin dahil olduğunu ve nelerin dahil olmadığını baştan netleştirmek, sonradan panik yaşamamanı sağlar. Genel IB kurallarına göre kelime sayımına:
- Ana metin (introduction, body, conclusion),
- İçine metin yazdığın alıntılar,
- Dipnotlarda yaptığın ek açıklamalar (yorum içeriyorsa),
- İç metin atıfları (author-date formatı gibi kısa referanslar)
dahil olur. Buna karşılık, genellikle kelime sayımına dahil edilmeyen bölümler şunlardır:
- Title page,
- Contents page,
- Tabloların ve şekillerin yalnızca başlıkları (caption),
- Haritalar, grafikler, diagramlar üzerindeki etiketler,
- References / Bibliography,
- Appendices içindeki ham veriler, anket formları, ekstra haritalar.
Yine de, okulunun ya da IB koordinatörünün verdiği yazılı Extended Essay kılavuzunu kontrol etmek güzel olur, çünkü bazı okullar tablo ya da dipnot kullanımında daha sıkı olabilir.
Format tarafında, senden beklenen şey aslında oldukça standart bir akademik görünüm:
- Yazı tipi: Times New Roman veya Arial,
- Punto: 12 pt,
- Satır aralığı: double spacing (çift aralık),
- Kenar boşlukları: her kenarda yaklaşık 2,5 cm,
- Sayfa numaraları: tutarlı ve görünür bir yerde (çoğunlukla sağ altta).
Bu ayarlara baştan geçtiğinde, hem okunabilirliği artırırsın hem de supervisor ve examiner için profesyonel bir görünüm sağlamış olursun.
Geography Extended Essay için en kritik noktalardan biri, konunun mutlaka mekansal (spatial) bir boyut içermesi zorunluluğudur. Yani research question:
- Belirli bir yere (şehir, bölge, ülke, kıyı şeridi, vadiler gibi),
- Belirli bir mekansal desene (yoğunluk, dağılış, zonlaşma),
- Ya da mekansal karşılaştırmaya (iki farklı bölge, kırsal–kentsel karşılaştırması gibi)
dayanmalıdır. Sadece sosyolojik, sadece ekonomik ya da sadece tarihsel bir konu, coğrafi kavramlarla ve mekansal analizle bağlanmadığı sürece Geography EE kapsamında kabul edilmez. Her aşamada kendine şunu sorabilirsin: “Bu çalışmada açık bir spatial pattern, spatial interaction ya da spatial differentiation gösteriyor muyum?”
Extended Essay bölümleri: Coğrafya odaklı güçlü bir yapı nasıl kurulur?
IB, Extended Essay için belli bir iskelet önerir ve Geography’de bu iskeleti iyi kullandığında, hem metnin akışı güçlenir hem de assessment criteria ile daha net hizalanmış olursun. Genel sıra şu şekildedir:
Title page
Title page, çalışmanın kimlik kartı gibidir. Burada araştırma başlığın, subject (Geography), aday numaran, oturum yılı gibi temel bilgiler yer alır. Başlık, açık ve mümkün olduğunca odaklı olmalı, ancak research question’un birebir kopyası olmak zorunda değildir.
Contents page
İçindekiler sayfası, examiner’ın metni hızlıca taramasına yardım eder. Tüm ana bölümleri ve önemli alt başlıkları, doğru sayfa numaralarıyla birlikte buraya yazarsın. Özellikle uzun body kısmında, iyi bir contents page seni de yazım sürecinde organize eder.
Introduction
Introduction, research question’u tanıttığın, konunun coğrafi önemini açıkladığın ve çalışmanın kapsamını çizdiğin bölümdür. Burada:
- Research question’u net ve tam cümleyle yaz,
- Çalışmanın spatial context’ini tanıt (çalışma alanı, bölge, şehir),
- Kısaca hangi yöntemleri kullanacağını ve hangi veri türleriyle çalışacağını belirt.
Okuyan kişi, sadece introduction’ı okuyarak neyi, nerede ve neden incelediğini anlayabilmeli.
Body
Body, Geography Extended Essay’in kalbi sayılır ve kendi içinde tutarlı bir yapıya sahip olmalıdır. En yaygın ve sağlıklı yapı, üç ana parçadan oluşur:
- Data Presentation
Bu kısımda topladığın verileri düzenli ve anlaşılır bir formda sunarsın. Geography için bu genellikle:- Haritalar (choropleth maps, flow maps, dot maps),
- Grafikler ve tablolar,
- Fieldwork verileri (anket sonuçları, gözlem notları, ölçümler),
- Resimler ya da uydu görüntüleri
şeklinde olabilir. Burada amaç, veriyi yorumlamak değil, sade ve net biçimde “ortaya koymak”tır. Yine de, tamamen yorumdan arınmış, sadece açıklayıcı kısa cümleler kullanırsın.
- Analysis
Analysis kısmında, sunduğun veriyi coğrafi teoriler, kavramlar ve modeller ışığında çözümlemeye başlarsın. Örneğin:- Spatial patterns açıklarsın (clustering, dispersion, gradient),
- Core–periphery model, Burgess concentric zone model, bid-rent theory gibi uygun geographic models ile veriyi ilişkilendirirsin,
- Korelasyonlar, farklar ve trendler üzerinde durursun.
Burada geographic terminology kullanman çok önemli, ancak kavramları ezbere değil, verinle bağlantılı şekilde kullanmalısın.
- Discussion
Discussion bölümünde, yaptığın analizi daha geniş bir bağlama taşır, sonuçların ne anlama geldiğini, hangi faktörlerin etkili olabileceğini ve sınırlılıkların ne olduğunu tartışırsın. Burada:- Bulgularını literatürle ve beklentilerinle karşılaştırırsın,
- Alternatif açıklamalar sunarsın,
- Fieldwork ya da veri setinin sınırlılıklarını dürüstçe ele alırsın.
Geography için, discussion’ı mekansal boyuttan koparmamak önemli, yani “so what?” sorusuna cevabı hep yer, mekan ve dağılış üzerinden vermelisin.
Haritalar, diagramlar ve fieldwork verileri çoğunlukla data presentation ve analysis kısımlarında kullanılır, ancak bazı daha detaylı ya da ham materyaller için appendices daha uygun olabilir. İncelemesi zor olan çok büyük haritaları ya da ham anketleri eklerde tutup, body kısmında özet tablolar ve basitleştirilmiş haritalar kullanabilirsin.
Conclusion
Conclusion, yeni veri sunmadığın, sadece araştırma soruna geri dönüp “Bu soruya, bulgularım ışığında ne cevap veriyorum?” sorusuna net bir yanıt verdiğin bölümdür.
- Research question’u tekrar ifade et,
- Ana bulgularını kısa ve odaklı bir şekilde özetle,
- Gerekirse, kısa bir “future research” önerisi ekle, ama bunu çok uzun tutma.
Conclusion, discussion’ın tekrarı değil, onun mantıksal sonucu olmalı.
References / Bibliography
Kullandığın tüm kaynakları tutarlı bir citation style ile (APA, MLA, Chicago gibi okulunun tercihine göre) burada listelersin. Geography EE’de:
- Akademik makaleler,
- Kitaplar,
- Resmi raporlar,
- Güvenilir istatistik veri tabanları
ağırlıkta olmalı. İnternetten aldığın harita ve veri kaynaklarını da mutlaka kaynakçada göstermelisin.
Appendices
Appendices, ana metni boğmadan göstermek istediğin detaylı materyaller için idealdir. Örneğin:
- Ham anket formları,
- Uzun veri tabloları,
- Büyük ölçekli haritalar,
- Ek görseller
gibi içerikleri burada düzenli bir sırayla sunabilirsin. Önemli olan, body içinde bu ekleri referans vermen (örneğin “Bkz. Appendix A”) ve kritik hiçbir analizi sadece eklerde bırakmaman.
Bu yapıyı baştan kafanda kurduğunda, yazım süreci daha çok “boşlukları doldurduğun” bir plana dönüşür ve bu da stresini ciddi ölçüde azaltır.
Assessment Criteria (A–E): Geography EE notlandırma sistemini anlamak
Geography Extended Essay, toplamda 34 puan üzerinden değerlendirilir ve bu puan Criterion A–E arasında paylaştırılır. Puan hesabını ezberlemekten çok, her kriterin neye baktığını anlaman daha faydalıdır.
Criterion A: Focus and Method
Bu kriter, research question’un ne kadar net, odaklı ve coğrafi olduğunu ve yöntemi ne kadar uygun kullandığını değerlendirir.
Dikkat etmen gerekenler:
- Research question açık, dar ve mekansal bir odak içermeli,
- Kullandığın veri toplama yöntemleri (fieldwork, secondary data, sampling technique) research question ile uyumlu olmalı,
- Araştırma tasarımını introduction’da ve body’nin başında anlaşılır şekilde açıklamalısın.
Criterion B: Knowledge and Understanding
Burada, coğrafya bilgisini nasıl kullandığın, konuyu ne kadar iyi anladığın ve bağlamı ne kadar iyi kurduğun ölçülür.
Öne çıkan noktalar:
- Doğru ve yerinde geographic terminology kullan,
- Konunu ilgili coğrafi teoriler, modeller ve kavramlarla ilişkilendir,
- Çalışma alanının sosyal, ekonomik, fiziksel bağlamını net tanımla.
Criterion C: Analysis and Argument
Bu kriter, veriyi nasıl analiz ettiğine ve argümanının ne kadar tutarlı ilerlediğine bakar.
Güçlü bir puan için:
- Data presentation ile analysis arasında net bir bağ kur,
- Argümanını mantıklı bir sırayla geliştir, paragrafların birbirini desteklesin,
- Sadece betimleme yapma, mutlaka “neden?” ve “nasıl?” sorularına cevap ver.
Criterion D: Discussion and Evaluation
Discussion bölümünde bulgularını ne kadar derin tartıştığın ve çalışmanın sınırlılıklarını ne kadar dürüst ve analitik değerlendirdiğin bu kriteri belirler.
Burada dikkat etmen gerekenler:
- Bulgularını coğrafi bağlamda tartış, sonuçların ne anlama geldiğini açıkla,
- Veri ve yöntemlerinin güçlü ve zayıf yanlarını değerlendirilmiş şekilde göster,
- Alternatif açıklamalara ve belirsizliklere yer ver.
Criterion E: Reflection
Reflection, genellikle RPPF (Reflections on Planning and Progress Form) üzerinden değerlendirilen, araştırma sürecine ne kadar bilinçli baktığını ölçen kriterdir.
İyi bir reflection için:
- Kararlarının arkasındaki düşünce sürecini anlat, sadece “ne yaptığını” değil “neden yaptığını” yaz,
- Planlama hatalarından ve bunlardan ne öğrendiğinden bahset,
- Coğrafi düşünme biçiminin bu süreçte nasıl değiştiğini ya da geliştiğini göster.
Bu beş kriteri yazım sürecinin başında anladığında, her bölümde kendine küçük kontrol soruları sorabilirsin. “Bu paragrafım hangi kriteri destekliyor?” gibi bir bakış açısı, hem metni güçlendirir hem de Grade Boundary hedefinle yazdığın her cümle arasında daha net bir bağ kurmanı sağlar.
Konudan Research Question’a: Güçlü Bir IB Geography Extended Essay Konusu Nasıl Seçilir?
Geography Extended Essay için konu seçimi, bütün sürecin bel kemiği sayılır, çünkü yanlış seçilmiş bir konu hem veri toplama aşamasında hem de analysis ve discussion bölümlerinde seni sürekli zorlar. Güçlü bir konu ise, sana hem net bir yön hem de 4.000 kelimelik bir metni doldurabilecek derinlik sağlar. Bu bölümde önce iyi bir konunun taşıması gereken özelliklere bakacağız, sonra da ilgi, uygulanabilirlik ve veri dengesi ile Research Question yazımının mantığını adım adım netleştireceğiz.
İyi bir Geography EE konusu hangi özelliklere sahip olmalı?
İyi bir Geography EE konusu, en temel anlamda, coğrafi olarak tanımlanabilir bir alan, ölçülebilir değişkenler ve zaman içinde anlamlı bir problem içermelidir. Konuyu kafanda şekillendirirken şu bileşenlerin net olması işini çok kolaylaştırır:
- Coğrafi olarak tanımlı alan:
Çalışma alanın mutlaka belirli bir yer olmalı; bu bir şehir (örneğin Antalya), bir ilçedeki iki mahalle, bir kıyı şeridi, bir vadi ya da belirli bir nehir havzası olabilir. “Türkiye’de kentsel ısı adaları” gibi çok geniş bir tanım yerine, “İzmir kent merkezinde kentsel ısı adası etkisi” gibi daha dar ve çalışılabilir bir alan seçmek çok daha sağlıklı olur. - Ölçülebilir değişkenler (variables):
Research question’un mutlaka ölçülebilir veya karşılaştırılabilir unsurlar içermesi gerekir. Örneğin:- Turizm yoğunluğu ve kiralık konut fiyatları,
- Nüfus yoğunluğu ve public transport erişilebilirliği,
- Kıyı erozyon hızı ve kıyı koruma yapılarının varlığı,
gibi değişkenler, veri toplamana ve istatistiksel ya da görsel (harita, grafik) analysis yapmana izin verir.
- Ulaşılabilir veri kaynakları:
Konuyu seçerken, fieldwork yapabileceğin, resmi istatistiklere ulaşabileceğin ya da remote sensing ve GIS verisi kullanabileceğin bir alan düşünmelisin. Yerel belediyelerin raporları, ulusal istatistik kurumları, Google Earth görüntüleri ve kendi topladığın anket ya da ölçümler, Geography EE için çok değerli veri setleridir. - Net bir zaman aralığı (time frame):
İyi bir konu genellikle belirli bir dönemle sınırlıdır. Örneğin “2010–2020 arasında X ilçesinde kıyı erozyonundaki değişim” ya da “son 5 yılda Y metro hattının çevresinde konut fiyatlarındaki mekansal farklılaşma” gibi ifadeler, hem veri ararken hem de trend analysis yaparken işini kolaylaştırır. - Akademik öneme sahip bir problem:
Konunun sadece “ilginç” olması yetmez, aynı zamanda coğrafi literatürde tartışılan bir probleme dokunması gerekir. Urban sprawl, gentrification, sustainable tourism, climate change impacts, rural depopulation, transportation accessibility gibi temalar, hem akademik olarak önemli hem de veri açısından genellikle zengin alanlardır.
Konu genişliği konusunda denge kurmak çok kritik bir nokta:
- Çok geniş konulardan kaçın:
“Küresel iklim değişikliğinin etkileri” gibi global ölçekte ve çok boyutlu konular, 4.000 kelimede sağlıklı biçimde analiz edilemez ve çoğunlukla yüzeysel description ile kalır. Geography EE, dünya sorunlarını anlatmak için değil, belirli bir yerde bu sorunların mekansal etkisini incelemek için yazılır. - Aşırı dar konulardan da kaçın:
“Okulumun otoparkındaki su birikintilerinin dağılışı” gibi tek bina veya mikro ölçekte, coğrafi genelleme ve teorik bağlantı şansı çok az olan konular, hem analysis hem de discussion açısından seni sınırlar. Çalışma alanın, hem veri toplayabileceğin hem de sonuçlarını daha geniş bir coğrafi çerçeve ile ilişkilendirebileceğin kadar geniş olmalıdır. - Çok güncel olaylara odaklanırken dikkatli ol:
Çok yeni bir afet, yeni açılan bir ulaşım hattı ya da henüz oturmamış bir göç dalgası hakkında veri bulmak kısa vadede zor olabilir. Resmi istatistikler ve akademik makaleler genellikle birkaç yıl geriden gelir. Bu yüzden:- Veri kaynaklarının güncelliği ile bulunabilirliği arasında denge kur,
- Çok yeni olaylarda, sağlıklı trend analysis ya da long-term impact tartışması yapamayacağını hesaba kat.
Örneğin, geçen yıl açılan bir köprü hakkında detailed accessibility veya land value değişimi analysis’i yapmak için çoğu zaman yeterli veri bulamazsın.
Özetle, iyi bir Geography EE konusu, hem coğrafi olarak net, hem ölçülebilir ve veri açısından uygulanabilir, hem de akademik bir probleme bağlı olmalıdır. Bu üçlü sağlam olduğunda, Grade Boundary hedefin için güçlü bir zemin kurmuş olursun.
Interest, feasibility ve data availability dengesini kurmak
Konu seçerken sadece “hangi alanda A alırım” diye değil, “4–6 ay boyunca neyi çalışmaktan sıkılmam” diye de düşünmek gerekir. Extended Essay, uzun soluklu bir süreçtir, bu yüzden kendi ilgi alanların ile veri bulunabilirliğini aynı masada buluşturman çok önemlidir.
Öğrencilerin ilgi duyduğu tipik Geography temaları şöyle sıralanabilir:
- Sürdürülebilirlik ve çevre: Renewable energy, sustainable urban design, waste management.
- Turizm: Seasonal tourism impacts, over-tourism, eco-tourism.
- Kentsel planlama ve ulaşım: Land-use change, metro hatları, bicycle lanes, traffic congestion.
- İklim değişikliği ve doğal riskler: Flood risk, heat waves, coastal erosion, landslides.
- Göç ve demografi: Internal migration, international migration, gentrification, aging population.
Bu ilgi alanlarını, feasibility (uygulanabilirlik) ve data availability (veri bulunabilirliği) filtresinden geçirmen gerekir. Kullanabileceğin başlıca veri kaynakları şunlardır:
- Official statistics: Ulusal istatistik kurumları, belediye istatistik ofisleri, nüfus ve ekonomik veri setleri.
- Municipal reports: Ulaşım master planları, development plans, çevre raporları, tourism strategies.
- Academic journals: Coğrafya, çevre bilimleri, urban studies gibi alanlarda yayımlanmış makaleler.
- Satellite images ve remote sensing: Google Earth, Landsat, Sentinel gibi kaynaklardan alınan görüntüler.
- Fieldwork: Anketler, structured interviews, land-use mapping, yerinde ölçüm ve gözlemler.
Konu seçerken kendine şu kontrol sorularını sorman, interest–feasibility–data üçgenini sağlam kurmana yardım eder:
- Bu konu beni gerçekten meraklandırıyor mu, yoksa sadece “kolay” olduğu için mi seçiyorum?
Uzun süre çalışacağın için, en azından orta düzeyde içsel motivasyonun olmalı. - Bu konuyu çalışmak için en az iki farklı türde veri kaynağına erişebilir miyim?
Örneğin hem official statistics hem de fieldwork, ya da hem satellite images hem de municipal reports kullanabilmek, analysis kaliteni ciddi şekilde yükseltir. - Seçtiğim yerde fiilen data toplamak mümkün mü?
Şehre gidebiliyor musun, anket yapacak kadar hedef kitleye ulaşıyor musun, sahaya fiziksel erişim var mı? - Bu konuyu belirli bir zaman aralığına ve net bir Research Question’a dönüştürebilir miyim?
Eğer soruyu “To what extent…” veya “What is the impact of…” gibi kalıplarla, net bir location ve time frame ile yazamıyorsan, konu muhtemelen hala fazla geniştir.
Bu kontrol sorularına dürüstçe cevap verdiğinde, sadece ilgini çeken değil, aynı zamanda veri açısından gerçekçi ve IB kriterlerine uygun bir konuya çok daha hızlı ulaşırsın.
Research Question formülü: Coğrafi soruyu net ve odaklı yazmak
Geography Extended Essay’de Research Question, examiner’ın ilk baktığı ve bütün değerlendirmeyi buna göre şekillendirdiği unsurdur. IB stilinde research question’lar genellikle şu İngilizce kalıplarla başlar:
- “To what extent…”
- “How far…”
- “What is the impact of…”
- “How significant is…”
- “What are the spatial patterns of…”
Soru cümlesini kurarken, basit bir formül kullanabilirsin. Sağlam bir Geography EE Research Question genellikle şu dört öğeyi açıkça içerir:
- Location: İncelediğin yer veya alan.
- Variable: Ölçtüğün ya da karşılaştırdığın coğrafi değişken.
- Time frame: İncelediğin dönem ya da zaman aralığı.
- Population / subject: Kimi veya neyi incelediğin (örneğin residents, tourists, commuters, coastal settlements).
Bu yapıyı daha iyi görmek için önce zayıf örneklere, sonra da geliştirilmiş hallere bakalım.
Zayıf Research Question örneği 1:
“Climate change’in Antalya üzerindeki etkileri nelerdir?”
Bu soru neden zayıf?
- Çok geniş, çünkü climate change çok sayıda etki yaratabilir (turizm, tarım, yağış, sıcaklık, deniz seviyesi, riskler).
- Belirli bir time frame yok.
- Hangi population veya system incelenecek belli değil.
Daha güçlü hale getirilmiş versiyon:
“To what extent have average summer temperatures increased in the urban area of Antalya between 2000 and 2020, and how has this affected the frequency of heat-wave days experienced by residents?”
Burada:
- Location: Urban area of Antalya.
- Variables: Average summer temperatures, frequency of heat-wave days.
- Time frame: 2000–2020.
- Population: Residents (dolaylı olarak, heat-wave experience üzerinden).
Soru hem daha odaklı hem de measurable hale geliyor.
Zayıf Research Question örneği 2:
“İstanbul’da metro hattının etkileri nelerdir?”
Bu soru da çok geniş ve belirsiz:
- Hangi metro hattı belli değil.
- “Etkiler” çok genel; economic, social, environmental, spatial hepsi olabilir.
- Zaman ve karşılaştırma net değil.
Geliştirilmiş versiyon:
“What is the impact of the opening of the M5 metro line on residential property values within a 500-meter buffer of selected stations in Üsküdar between 2016 and 2023?”
Bu versiyonda:
- Location: Üsküdar, M5 metro line çevresi.
- Variable: Residential property values, 500-meter buffer içi.
- Time frame: 2016–2023.
- Population / subject: Seçili istasyon çevresindeki housing market.
Ayrıca, “500-meter buffer” gibi spatial analysis ifade ve kavramları kullanmak, çalışmanı Geography subject ile daha net hizalar.
Kısaca, iyi bir Research Question:
- Belirli bir yeri ve zaman aralığını net şekilde söyler,
- Bir ya da birkaç ölçülebilir değişken içerir,
- Spatial perspective barındırır, yani dağılış, pattern, interaction ya da farkları incelemeye izin verir,
- “To what extent”, “How far”, “What is the impact of” gibi kalıplarla analytik bir ton taşır, sadece description istemez.
Kendi konunu düşünürken, taslak sorunu yazıp şu mini testten geçirebilirsin: “Bu soruya cevap verebilmek için harita, grafik ve tablo kullanmak zorunda kalır mıyım?” Eğer cevap evetse, Research Question’un büyük ihtimalle Geography Extended Essay için doğru yoldadır.
IB Geography Extended Essay Yazım Süreci: Adım Adım Plan, Araştırma ve Yazma
IB Geography Extended Essay sürecini kontrol altına almak istiyorsan, konuyu belirledikten sonra sırayı net bir yazım ve araştırma planına vermen gerekir. Aşağıdaki adımlar, fieldwork planından akademik dile kadar, EE’ni Grade Boundary hedefinle uyumlu şekilde inşa etmene yardım eder.
Fieldwork, secondary data ve methodology planı yapmak
Photo by cottonbro studio
Geography Extended Essay içinde veri toplama süreci çoğu zaman iki ana kaynağa dayanır: fieldwork (primary data) ve secondary data. Bu ikisinin farkını baştan netleştirmek, methodology bölümünü temiz ve ikna edici yazmanı sağlar.
- Fieldwork / primary data: Sahaya gidip bizzat topladığın tüm veriler bu gruba girer.
Örneğin:- Anket ve structured interview sonuçları,
- Gözlem formları, land-use mapping çalışmaları,
- Sayım ve ölçümler (trafik sayımı, yaya yoğunluğu, gürültü seviyesi, sıcaklık, rüzgâr hızı gibi),
- GPS ile konum kaydı, kendi çizdiğin sketch map’ler.
- Secondary data: Başkaları tarafından daha önce toplanmış ve yayınlanmış verileri kullanırsın.
Örneğin:- Ulusal istatistik kurumlarının nüfus ve ekonomik verileri,
- Belediyelerin ulaşım, planlama veya turizm raporları,
- Akademik makaleler ve kitaplar,
- Resmi iklim kayıtları, uydu görüntüleri ve hazır GIS katmanları.
Sağlam bir Geography EE çoğu zaman primary + secondary data kombinasyonu kullanır. Bu sayede hem kendi gözlemlerine dayanırsın hem de önceki çalışmalarla kıyaslama yaparsın.
Methodology bölümünde, examiner’ın kafasında “Bu öğrenci bu araştırmayı nasıl yürüttü?” sorusunu netleştirecek kısa ama dolu bir yapı kurmalısın. Genellikle şu başlıklar beklenir:
- Study area description:
Çalışma alanını coğrafi konum, ölçek ve temel özellikler açısından tanıt.- Nerede yer alıyor,
- Hangi coğrafi süreçler ya da sosyo-ekonomik dinamikler önemli,
- Neden bu alan seçildi.
Basit bir location map kullanmak çoğu zaman çok faydalıdır.
- Sampling method:
Hangi örnekleme yöntemini kullandığını (random sampling, systematic sampling, stratified sampling gibi) ve neden bu yöntemi seçtiğini açıkla.
Örneğin, cadde üzerindeki her beşinci işyerine anket uyguladıysan, bunu systematic sampling olarak adlandır ve mantığını bir cümleyle bağla. - Data collection tools:
Hangi araçları ve prosedürleri kullandığını net şekilde yaz.- Anket formunun ana bölümleri,
- Kullanılan ölçekler (Likert scale, mesafe zonları, zaman aralıkları),
- Ölçüm cihazları (thermometer, anemometer, decibel meter gibi).
Burada amaç, araştırmanı tekrar etmek isteyen birinin adımları anlayabilmesidir.
- Data processing ve analysis planı:
Topladığın veriyi hangi tür grafik, harita veya istatistiksel işlemle analiz edeceğini kısaca belirt. Örneğin, “Land-use verileri GIS ortamında poligonlara ayrılarak yüzde dağılım hesaplanmıştır.” gibi net cümleler kullanabilirsin. - Limitations:
Methodology bölümünde sınırlılıkları görmezden gelmek yerine, onları bilinçli şekilde kabul eden bir ton kullanmak çok daha güçlü görünür.- Örneklem büyüklüğü,
- Zaman kısıtı,
- Ulaşamadığın alanlar,
- Cihaz hassasiyeti,
gibi noktaları kısaca belirt; bunları daha sonra discussion ve conclusion bölümlerinde tekrar değerlendirebilirsin.
Fieldwork yaparken etik konular da net olmalı. Özellikle anket ve interview içeren EE’lerde:
- Katılımcılara çalışmanın amacı basit bir dille açıklanmalı,
- Gönüllü katılım ve istedikleri anda ayrılma hakları olduğunun altı çizilmeli,
- Kişisel veriler anonim tutulmalı ve sonuçlar isim vermeden raporlanmalı,
- Fotoğraf çekerken ya da video kaydı alırken izin alınmalı.
Birçok üniversite coğrafya bölümü, fieldwork etik rehberleri yayınlar. Örneğin, Carleton College bünyesindeki SERC saha çalışması planlama sayfası etik ve pratik boyutu birlikte düşünen iyi bir referans olabilir.
Data presentation ve geographic analysis: Haritalar, grafikler ve yorum
Data presentation ve analysis, Geography Extended Essay içinde puan kazanabileceğin en zengin alanlardan biridir. Burada amaç yalnızca verini göstermek değil, aynı zamanda coğrafi düşünme biçimini ortaya koymaktır.
Data presentation aşamasında kullanabileceğin başlıca araçlar şunlardır:
- Maps: Choropleth map, dot map, desire line map, flow map gibi haritalar, spatial patterns göstermenin en güçlü yollarıdır.
- Charts and graphs: Bar chart, line graph, scatter graph, pie chart gibi görseller, sayısal veriyi hızlı okunur hale getirir.
- GIS output: Buffer analysis, kernel density map, land-use classification gibi GIS çıktıları, özellikle urban geography ve environmental geography çalışmalarında güçlü birer kanıttır.
- Tables: Ham veriyi ya da özet istatistikleri düzenli biçimde sunmak için tablo kullanabilirsin.
Her görselin altında mutlaka üç temel unsur yer almalı:
- Clear title: Ne gösterdiği kısa ve net bir başlıkla belirtilmeli.
- Source: Fieldwork sonucu sen mi topladın, yoksa resmi bir veri tabanından mı aldın, açık yaz.
- Short explanation: Bir iki cümle ile okuyucuya görselde neye odaklanması gerektiğini söyle.
Bu küçük caption kısmı, hem Examiner için hem de senin analysis bölümüne geçiş için köprü görevi görür.
Analysis kısmında sık yapılan hata, sadece data presentation bölümünü “tekrar etmek”tir. Örneğin:
- Sadece veriyi tekrar etmek:
“Grafik 3’te görüldüğü gibi, istasyon A’da yolcu sayısı 120, istasyon B’de 90, istasyon C’de 60’tır.”
Bu cümle, grafiği okuyup tekrar yazmaktan ibaret, coğrafi analysis yok.
- Veriyi yorumlamak:
“Grafik 3, istasyon A’nın merkezi iş alanına en yakın konumda olduğu için en yüksek yolcu sayısına sahip olduğunu, banliyöde yer alan C istasyonunda ise yolcu sayısının kademeli biçimde azaldığını göstermektedir. Bu pattern, bid-rent theory ile uyumlu bir yoğunluk dağılımına işaret eder.”
Burada spatial pattern, possible explanation ve teori bağlantısı bir arada yer aldığı için gerçek bir geographic analysis yapılmış olur.
Analysis bölümünde şu kavramlara özellikle dikkat edebilirsin:
- Spatial patterns: Verinin mekânda nasıl dağıldığını açıklarsın. Clustering (yığılma), dispersion (dağılma), gradient (azalma-artma eğilimi) gibi kalıpları basit cümlelerle kullan.
- Correlation: İki değişken arasındaki ilişkiyi, özellikle scatter graph ve trend line kullanarak tartış. Yüksek korelasyon görsen bile “correlation does not mean causation” ilkesini aklında tut.
- Causation: Bir değişkenin diğerini nasıl etkiliyor olabileceğini tartışırken coğrafi süreçleri ve literatürü kullan. Tek bir nedene saplanmak yerine, birkaç olası etkeni sıralayıp ağırlıklarını tartışmak daha olgun bir yaklaşım olur.
- Anomalies: Genel pattern’e uymayan outlier noktaları veya alanları özellikle vurgula. “Neden bu nokta farklı davranıyor?” sorusu çoğu zaman güçlü discussion ve evaluation cümleleri doğurur.
Kısacası, data presentation “sahne kurma” ise, analysis o sahnede “hikâye anlatma” kısmıdır. İkisini karıştırmadan, ama sıkı bağlarla ilişkilendirerek kullanmak IB kriterleri açısından çok önemlidir.
Introduction, body ve conclusion bölümlerini etkili yazmak
Extended Essay yapısını doğru oturtmak, yazım sürecini çok daha akıcı hale getirir. Introduction, body ve conclusion bölümlerinin her birinin farklı bir görevi vardır ve examiner bunu net görmek ister.
Introduction bölümünde şunlar yer almalı:
- Research question: Tam cümle halinde, açık ve coğrafi odaklı yazılmalı.
- Context: Çalışma alanının ve konunun coğrafi önemi kısaca açıklanmalı; urban growth, coastal erosion, tourism pressure gibi ana temayı tanıt.
- Rationale: Neden bu konuyu ve alanı seçtiğini, hem kişisel ilgi hem de akademik önem açısından bir iki paragrafla aktar.
- Brief outline: Çalışmanın genel yapısını bir cümleyle özetleyebilirsin; hangi tür veri toplandığı ve hangi yöntemlerle analiz edileceği kısaca belirtilmeli.
Body kısmı, mantıklı alt başlıklarla organize edildiğinde çok daha okunur olur. Genellikle şu unsurları içerir:
- Net alt başlıklar: Data presentation, analysis, discussion gibi yapısal başlıkların yanında, tematik başlıklar da kullanabilirsin (örneğin “Impact on housing prices”, “Differences between inner and outer zones” gibi).
- Teori ve saha verisi arasındaki köprü: Her body paragrafında mümkün olduğunca hem fieldwork sonuçlarına hem de coğrafi teori ya da literatüre referans ver. “Bu pattern’i hangi model açıklar?” sorusu yol gösterici olabilir.
- Karşılaştırma ve değerlendirme: Sadece tek bir alanı anlatmak yerine, bölgeler arası farkları, zaman içindeki değişimi ya da farklı veri setlerinin uyumunu tartış. Bu tarz karşılaştırmalar, Analysis ve Discussion kriterlerinde güçlü görünmeni sağlar.
Conclusion kısmı ise, research question’a net ve doğrudan cevap verdiğin yerdir:
- Research question’a dönüş: İlk cümlelerde, soruyu kısaca tekrar hatırlat ve bulgularının ne yönde olduğunu açık söyle.
- Main findings özeti: Yeni detay eklemeden, en önemli 3–4 bulguyu, coğrafi anlamı ile birlikte toparla.
- Limitations: Methodology’de bahsettiğin sınırlılıkların sonuçları nasıl etkileyebileceğini dürüst bir dille tartış.
- Future research önerileri: Daha geniş veri, farklı ölçek veya alternatif yöntemlerle yapılabilecek gelecekteki çalışmalar için 1–2 cümlelik öneri ekleyebilirsin.
Öğrencilerin bu üç bölümde sık yaptığı hatalar şunlardır:
- Conclusion’da yeni data veya yeni literatür eklemek,
- Sadece kişisel opinion yazmak ve evidence ile bağ kurmamak,
- Introduction’da research question’u çok geç söylemek ya da hiç açık yazmamak,
- Body içinde paragrafları liste gibi yazıp, aralarında mantıksal geçiş kurmamak.
Her bölümün kendi “rolünü” koruması, Extended Essay’ini hem daha profesyonel hem de daha ikna edici gösterir.
Academic writing, referencing ve .edu kaynakları kullanma
IB Geography Extended Essay, tarz olarak bir blog yazısı değil, kısa bir akademik makale gibi düşünülmelidir. Yine de anlaşılır, akıcı ve gereksiz süslü olmayan bir dil kullanmak her zaman en doğru tercihtir.
Academic writing için dikkat etmen gereken temel noktalar:
- Academic tone: Günlük konuşma ifadelerinden uzak dur. “Bence, bence çok kötü” gibi söylemler yerine “The data suggests that…” veya “Results indicate that…” gibi daha nötr bir dil kullan.
- Third person: Çoğu Extended Essay üçüncü tekil şahısla yazılır. “I measured” yerine “Data were collected using…” gibi yapılar tercih edilir.
- Informal ifadelerden kaçınma: Slang, emoji, kısaltma ve sohbet tonu EE’de yer almamalı.
Referencing tarafında iki temel yapı vardır: in-text citation ve bibliography.
- In-text citation: Metin içinde kaynak gösterirken, genellikle yazar soyadı ve yıl kullanılır (APA tarzı). Örneğin: “Urban sprawl is often associated with car-dependent development (Smith, 2018).”
- Bibliography / References: Metnin sonunda kullandığın tüm kaynakları, seçtiğin citation style’a uygun şekilde tam künyeyle listelersin.
Citation style olarak APA, MLA veya Chicago kullanabilirsin, ancak mutlaka okulunun Extended Essay kılavuzuna göre karar vermelisin. Tutarlılık, hangi stili seçtiğinden daha önemlidir.
Kaynak kalitesi açısından, mümkün olduğunca .edu uzantılı akademik siteler, üniversite coğrafya bölümleri ve araştırma merkezlerini tercih etmek çok yararlı olur. Örneğin:
gibi siteler, hem literatür bulmak hem de coğrafi kavramları daha derin anlamak için güvenilir adreslerdir.
Alıntı yaparken:
- Uzun quotation bloklarından mümkün olduğunca kaçın; examiner, senin kelimelerinle yazılmış analysis görmek ister.
- Önemli bir fikri kullanman gerekiyorsa, önce paraphrase et, sonra proper citation ekle. Yani fikri kendi cümlelerinle yeniden ifade et, ardından kaynağı belirt.
- Sayıları, model isimlerini ve özgün kavramları bozmayacak şekilde sadeleştir; ama anlamı çarpıtmamaya dikkat et.
Academic writing, referencing ve güçlü kaynak kullanımı, EE’ni “iyi anlatılmış bir hikâye” seviyesinden “akademik bir çalışma” seviyesine çıkarır. Bu da doğrudan Grade Boundary hedefinle bağlantılıdır.
20 Özgün IB Geography Extended Essay Araştırma Sorusu Önerisi
Photo by Pixabay
Extended Essay için research question yazarken en zor kısmın çoğu zaman “başlamak” olduğunu biliyorum. Bu bölümde göreceğin 20 soru, direkt kopyalayıp kullanman için değil, kendi yerel bağlamına uyarlayabileceğin örnek şablonlar gibi düşünebileceğin yapıdadır.
Her soruda:
- Net bir coğrafi alan (location),
- En az bir ölçülebilir değişken (variable),
- Belirli bir zaman aralığı (time frame)
bulunmasına özellikle dikkat edildi. Bu yapı, IB’nin Extended Essay rehberlerinde de vurgulanan formatla uyumludur; benzer örnekleri West Sound Academy Extended Essay research question sayfasında da görebilirsin.
Aşağıdaki soruların hepsini İngilizce tuttum, çünkü final Extended Essay metnini de bu şekilde yazacaksın. Sen kendi şehrine, mahallene ya da ülkeye uyarlayarak kolayca kişiselleştirebilirsin.
Kentsel coğrafya ve şehir planlama odaklı 5 araştırma sorusu
Kentsel coğrafya konuları genelde güçlü fieldwork fırsatları sunar. Public transport, green spaces, land-use change gibi temalar hem GIS hem survey ile çalışmaya çok uygundur.
- To what extent does public transport accessibility affect daily commute times for residents in Kadıköy, Istanbul, between 2015 and 2025?
(Variable: Public transport stop density, travel time; Data: GIS, travel surveys, official transport data) - How has the process of gentrification changed residential land-use patterns and average rental prices in the Karaköy district of Istanbul between 2010 and 2024?
(Variable: Land-use type, average rent per square meter; Data: real estate listings, land-use mapping, interviews) - What is the relationship between the distribution of urban green spaces and average surface temperature in the central districts of Ankara between 2000 and 2020?
(Variable: Green space area per hectare, land surface temperature; Data: satellite images, GIS, municipal records) - To what extent has urban sprawl influenced private car ownership rates in the suburban neighbourhoods of Çankaya, Ankara, between 2008 and 2023?
(Variable: Built-up area expansion, cars per household; Data: remote sensing, municipal vehicle registration data, household surveys) - How has the construction of the Marmaray line affected retail land-use density and pedestrian flows within a 500-meter buffer of selected stations in Üsküdar between 2013 and 2022?
(Variable: Number of retail units, pedestrian counts; Data: field counts, historical business directories, GIS buffer analysis)
Bu tip sorular, hem spatial pattern analizine hem de coğrafi modellerin (örneğin bid-rent theory) kullanımına alan açar. Özellikle buffer analysis ve land-use mapping gibi teknikler, Extended Essay içinde güçlü görseller üretmene yardım eder.
Nüfus, göç ve demografik değişim odaklı 5 araştırma sorusu
Nüfus ve göç konuları, hem quantitative hem qualitative data ile çalışmak için çok uygundur. Anket, interview ve resmi istatistikleri aynı soru içinde birleştirebilirsin.
- How has internal migration from Eastern Anatolia affected the age structure and dependency ratio of residents in the Bağcılar district of Istanbul between 2000 and 2020?
(Variables: Age structure, dependency ratio; Data: census data, household surveys, migration statistics) - To what extent has the arrival of Syrian refugees changed the ethnic composition and business ownership patterns in the Esenyurt district of Istanbul between 2012 and 2024?
(Variables: Share of Syrian population, number of Syrian-owned businesses; Data: municipal records, chamber of commerce data, semi-structured interviews) - What is the relationship between international student migration and short-term rental density in the Bornova district of Izmir between 2010 and 2023?
(Variables: Number of international students, Airbnb-style listings per block; Data: university enrolment data, scraped rental platform data, local interviews) - How has rural-to-urban migration affected household size and housing occupancy rates in the metropolitan area of Gaziantep between 2005 and 2020?
(Variables: Average household size, persons per room; Data: census data, household questionnaires, municipal housing reports) - To what extent do language skills influence the social integration of second-generation immigrants in the Kreuzberg district of Berlin between 2010 and 2024?
(Variables: Self-reported language proficiency, participation in local associations; Data: surveys, focus groups, local NGO reports)
Bu tür demografi ve göç sorularında, hem numeric pattern’leri hem de insanların deneyimlerini birlikte okumak önemlidir. Özellikle integration ve ethnic composition gibi konularda, veriyi sadece rakamlarla bırakmamak, kısa alıntılar ve yorumlarla desteklemek Extended Essay kalitesini yükseltir.
Turizm, yerel ekonomi ve sürdürülebilirlik odaklı 4 araştırma sorusu
Turizm konuları, sezonsallık, local business etkisi ve environmental pressure gibi boyutları bir arada işleyebileceğin zengin alanlardır. Sürdürülebilir turizm kavramını daha iyi anlamak için Harvard’ın International Sustainable Tourism Initiative çalışmalarına da göz atabilirsin.
- How has the growth of mass tourism affected seasonal employment patterns in small family-owned businesses in Kaş, Turkey, between 2005 and 2023?
(Variables: Number of seasonal workers, employment duration; Data: business surveys, local chamber of commerce data, tourism statistics) - To what extent does eco-tourism in the Ayder Plateau reduce environmental pressure compared with mass tourism in Uzungöl between 2010 and 2022?
(Variables: Visitor numbers, waste generated per visitor, trail erosion indicators; Data: park authority records, field measurements, observation checklists) - What is the impact of cruise tourism on daily spending patterns in local shops and restaurants in the historic center of Kuşadası between 2012 and 2024?
(Variables: Average tourist expenditure per day, share of cruise passengers; Data: business revenue records, tourist questionnaires, port authority data) - How close is the current visitor density to the estimated carrying capacity of the Cappadocia Göreme National Park during peak season between 2015 and 2024?
(Variables: Visitors per day, trail and viewpoint capacity; Data: visitor statistics, field counts, management plans)
Bu soruların hepsi, hem economic impact hem environmental sustainability bileşenini içerir. Aynı Extended Essay içinde farklı stakeholder’ların (yerel esnaf, turistler, yerel yönetim) bakış açısını karşılaştırmak da Analysis ve Discussion kısımlarını zenginleştirir.
Doğal riskler, iklim ve çevresel etkiler odaklı 3 araştırma sorusu
Doğal riskler ve iklim temaları, fiziksel coğrafya ile insan etkisini entegre etmek için ideal bir alan sunar. Özellikle flood risk, heat wave ve landslide gibi konularda hem field observation hem de secondary data kullanmak mümkündür. Farklı doğal tehlike türleri için genel bir çerçeve görmek istersen, Oregon State University’nin “Hazards” sayfası (Hazards | College of Earth, Ocean, and Atmospheric Sciences) iyi bir başlangıç noktasıdır.
- To what extent has increased impervious surface cover raised pluvial flood risk in the Konyaaltı district of Antalya between 2000 and 2020?
(Variables: Percentage of impervious surfaces, frequency and extent of flood events; Data: satellite imagery, municipal flood records, field mapping) - How have heat waves influenced outdoor worker health and adaptation strategies in the industrial zones of Bursa between 2010 and 2024?
(Variables: Number of heat-wave days, reported heat-related incidents, adaptation measures; Data: meteorological data, workplace health reports, worker interviews) - What is the relationship between land-use change and landslide frequency in the Rize coastal hillsides between 1995 and 2023?
(Variables: Forest cover percentage, number of recorded landslides per year; Data: remote sensing, government hazard inventories, field observations)
Bu tarz sorular, hem spatial analysis hem de risk management boyutunu bir araya getirir. Özellikle hazard maps ve risk zonları üzerinden çalışmak, Geography Extended Essay içinde çok güçlü görsel kanıtlar oluşturur.
Kıyı, su kaynakları ve çevre yönetimi odaklı 3 araştırma sorusu
Kıyı ve su yönetimi konuları, policy impact ve community response gibi unsurları incelemek için çok elverişlidir. Kıyı koruma önlemleriyle ilgili kavramsal bir çerçeveye ihtiyaç duyarsan, Penn State University’nin “Coastal Protection and Mitigation” modülü (Coastal Protection and Mitigation | Coastal Processes, Hazards, and Society) sana net bir temel sunar.
- To what extent have coastal protection structures reduced shoreline erosion rates along the Konyaaltı coast in Antalya between 2000 and 2022?
(Variables: Shoreline retreat rate, length and type of protection structures; Data: historical aerial photos, GPS shoreline surveys, municipal coastal plans) - How has the implementation of water pricing policies affected per capita domestic water consumption in the metropolitan area of Izmir between 2010 and 2023?
(Variables: Water tariff levels, liters per capita per day; Data: water utility records, household surveys, policy documents) - What is the relationship between community awareness campaigns and plastic pollution density along the urban beaches of Mersin between 2015 and 2024?
(Variables: Number of campaigns, plastic items per square meter; Data: NGO reports, beach transect surveys, visitor questionnaires)
Bu üç soru, policy değişikliklerini, community response ve environmental outcome ile ilişkilendirmen için tasarlandı. Fieldwork tarafında basit ama sistematik ölçümler yapman, Extended Essay içinde hem Data Presentation hem Analysis bölümlerini çok daha ikna edici hale getirir.
Conclusion
IB Geography Extended Essay sürecinde başarı, sihirli bir ilham anından değil, net bir research question, mantıklı bir methodology, güvenilir data setleri ve tutarlı geographic analysis kombinasyonundan gelir; yazdığın her paragrafın bu dört ayağı ve sonunda da açık, savunulabilir bir conclusion için çalıştığını hissettiğinde, Grade Boundary hedefin çok daha ulaşılabilir hale gelir. Zamanı parçalara bölüp, fieldwork planını erkenden yapıp, ilk taslakları “mükemmel olmasa da yazılmış” hale getirdiğinde, hem Extended Essay hem de ilerideki üniversite çalışmaların için sağlam bir akademik alışkanlık kazanırsın.
Supervisor ile düzenli toplantı planlamak, her görüşmeye somut sorular ve güncellenmiş tablolar, haritalar ya da grafiklerle gitmek ve RPPF yansımalarını “formal bir zorunluluk” gibi değil, kendi düşünme biçimini kayda geçirdiğin kısa ama dürüst bir günlük gibi görmek, seni hem akademik hem de kişisel olarak güçlendirir. Şimdi ekrana ya da defterine dönüp, kendi mahalleni, sahilini, metro hattını ya da kırsal çevreni coğrafi gözle tekrar düşün; haritalarda gördüğün pattern’leri, sokakta hissettiğin değişimle birleştir ve bu yerel gözlemlerden, gerçekten seni meraklandıran özgün bir IB Geography Extended Essay konusu üret, çünkü en güçlü çalışmalar her zaman öğrencinin yaşadığı yere dikkatle bakmasıyla başlar.
